سازگار نيست ، چرا كه مؤمن ، متّكى به خداست ، و آن كس كه چنين تكيهگاهى دارد ترسى به خود راه نمىدهد ، و نه بخيل و حريص است زيرا او به فضل و كرم الهى اميدوار مىباشد ، و با اين حال حرص و بخلى به او راه نمىيابد .
2 - در حديث ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : « الْجُبْنُ وَ الْحِرْصُ وَ الْبُخْلُ غَرَائِزُ سُوءٍ يَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ ؛ ترس و حرص و بخل ، صفات زشتى است كه در سوء ظن به خداوند سبحان خلاصه مىشود » ! « 1 »
اين حديث توضيح ديگرى است بر آنچه در حديث بالا آمد ، و ريشهء اصلى اين صفات رذيله را تبيين مىكند .
3 - امير مؤمنان على عليه السلام دوستان خود را از مشورت با افراد ترسو نهى مىكند ، چرا كه ترس آنها از آفات مشورت است مىفرمايد : « لَاتُشْرِكَنَّ فِى رَأْيِكَ جَبَاناً يُضَعِّفُكَ عَنِ الْامْرِ وَ يُعَظِّمُ عَلَيْكَ مَا لَيْسَ بِعَظِيمٍ ؛ هرگز با انسان ترسو مشورت نكن چرا كه تو را از كارهاى مهم بازمىدارد ، و موضوعات كوچك را در نظر تو بزرگ جلوه مىدهد » ! « 2 »
همين معنى در عهدنامهء مالك اشتر به شكل ديگرى مطرح شده است ، امام عليه السلام مالك را از مشورت با بخيلان و ترسوها و حريصان نهى مىكند . « 3 »
4 - اين موضوع به قدرى مهم است كه در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه دستور مىداد افراد ترسو در جنگهاى اسلامى شركت نكنند ( مبادا مايهء تضعيف روحيّهء ديگران بشوند ) مىفرمايد : « مَنْ احَسَّ مِنْ نَفْسِهِ جَبْناً فَلَايَغْزُ ؛ كسى كه در خود ترسى احساس مىكند در جنگ شركت نكند » !
5 - در حديث ديگرى امام امير مؤمنان عليه السلام حديث بالا را شكافته و با صراحت مىگويد : « لَايَحِلُّ لِلْجَبَانِ انْ يَغْزُو ، لِانَّهُ يَنْهَزِمُ سَريِعاً وَ لَكِنْ لِيَنْظُرَ مَا كَانَ يُريِدُ انْ يَغْزُوَ بِهِ فَلْيُجَهِّز بِهِ غَيْرَهُ ؛ جايز نيست افراد ترسو در جنگ شركت كنند چرا كه به سرعت فرار
هامش
( 1 ) - غرر الحكم .
( 2 ) - غرر الحكم ، حديث 10349 .
( 3 ) - نهج البلاغه ، نامهء 53 .