در آيات بعد سخن از ترس و جبن گروهى از منافقان و افراد ضعيف الايمان عصر پيامبر صلى الله عليه و آله در جنگ احزاب ، و نيز سخن از شجاعت و پايمردى و ثبات قدم مؤمنان راستين است .
نخست مىفرمايد : « به خاطر بياوريد زمانى را كه گروهى از آنها ( منافقان ) گفتند : اى مردم مدينه ! اينجا ( ميدان جنگ احزاب ) جاى توقّف نيست ، به خانههاى خود بازگرديد ، و گروهى از آنان از پيامبر صلى الله عليه و آله اجازهء بازگشت مىخواستند و مىگفتند : خانههاى ما بدون حفاظ است ، در حالى كه بدون حفاظ نبود بلكه ( اينها بهانه بود ، به خاطر ترس و وحشت ) مىخواستند فرار كنند » ! ( وَ اذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا اهْلَ يَثْرِبَ لَامُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَ يَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِىَّ يَقُولُونَ انَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَ مَا هِىَ بِعَوْرَةٍ انْ يُرِيدُونَ الّا فِرَاراً ) . « 1 »
البتّه ميدان جنگ احزاب آنچنان به خاطر فزونى لشكر دشمن و تجهيزات زياد آنها وحشتناك بود كه افراد سست و ترسو هرگز تاب مقاومت نداشتند .
ولى چنان كه در آيهء 22 همين سوره آمده « مؤمنان راستين نه تنها از مشاهدهء لشكر احزاب هراسى به دل راه ندادند ، بلكه آن را دليل بر صدق وعدههاى الهى و پيامبر دانستند ، و بر ايمان و تسليم و پايمرديشان افزوده شد » ! ( وَ لَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْاحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ مَا زَادَهُمْ الّا ايمَاناً وَ تَسْلِيماً ) . « 2 »
جالب اينكه از بعضى روايات استفاده مىشود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به منافقان و افراد ضعيف الايمان و ترسو اجازهء بازگشت به مدينه را داد ، چرا كه اگر مىماندند نه تنها كارى از آنها ساخته نبود ، بلكه بذر ضعف و سستى را در دل ديگران مىپاشيدند !
به همين دليل در آيهء 47 سورهء توبه دربارهء جمعى از اين گونه افراد مىخوانيم : « لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ الّا خَبَالًا . . . ؛ اگر آنها همراه شما ( به سوى ميدان جهاد ) خارج مىشدند جز اضطراب و ترديد ، چيزى بر شما نمىافزودند » !
بايد توجّه داشت كه « خَبَل » و « خَبَال » به معنى اضطراب و ترديدى است كه از ضعف عقل و عدم قدرت بر تصميمگيرى حاصل مىشود كه يكى از عوامل آن ترس و وحشت
هامش
( 1 ) - احزاب ، 13 .
( 2 ) - احزاب ، 22 .