« راغب » در « مفردات » معتقد است كه واژهء « اسى » ( بر وزن عَصا ) به معنى غم و اندوه ، نيز از همين مادّه گرفته شده ( و اين به خاطر آن است كه به افراد ماتم زده و غمگين گفته مىشود : « لَكَ بِفُلانٍ اسْوَةٌ ؛ تو بايد از فلان كس سرمشق بگيرى ( كه فلان مصيبت بزرگ بر او وارد شد و صبر و شكيبايى كرد ! ) »
ولى بعضى از ارباب لغت مانند : ابْنِ فارسْ در « مقاييس » ، اين دو مادّه را از يكديگر جدا مىداند ( اوّلى را به اصطلاح ناقص واوى و دومى را ناقص يايى با دو معنى متفاوت مى شمرد ) .
به هر حال ، قرآن مجيد براى تشويق مسلمانان ، به مسألهء مهمّ « حبّ فى اللَّه و بغض فى اللَّه » ابراهيم و يارانش را سرمشق قرار مىدهد ، چرا كه انتخاب سرمشقها و الگوهاى پاك و با ايمان و شجاع و مقاوم ، تأثير عميقى در پاكسازى روح و فكر و اخلاق و اعمال انسان دارد .
اين همان چيزى است كه علماى اخلاق روى آن تكيه كرده و در سير و سلوك الى اللَّه انتخاب « قُدْوه » و « اسوه » را وسيلهء پيشرفت و تعالى مىدانند .
* * * در آيهء دوم مورد بحث ، كه ادامهء همان بحث آيهء بالا است ، بار ديگر به برنامهء ابراهيم و يارانش اشاره كرده ، مىفرمايد : « براى شما مسلمانان در برنامهء زندگى آنها سرمشق نيكويى بود ؛ براى آنها كه اميد به خدا و روز قيامت دارند ، و هر كس ( از تأسّى به اين مردان خدا ) سرپيچى كند ( و طرح دوستى با دشمنان خدا بريزد به خود زيان رسانده است و خداوند نيازى به او ندارد . ) ، او از همگان بىنياز و شايستهء ستايش است . » ( لَقَدْ كانَ لَكُمْ فيهِمْ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُواللَّهَ وَ الْيَوْمَ الآخِرَ وَ مَنْ يَتَوَلَّ فَانَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَميدُ )
تفاوتى كه اين آيه با آيهء قبل دارد در دو قسمت است : نخست اين كه ، در اين آيه بر اين موضوع تكيه مىكند كه « حبّ فى اللَّه و بغض فى اللَّه » از آثار ايمان به خدا و معاد است ؛ و ديگر اين كه اين مسأله چيزى نيست كه خدا به آن نياز داشته باشد ، اين نياز شماست و براى تكامل روحى و معنوى و حفظ سلامت جامعهء شما مىباشد .
* * *
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 370
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٧٠