چهارمين آيه ، كه ناظر به جنگ احزاب است ؛ به نكتهء مهمّى اشاره مىكند و آن اين كه على رغم ضعفها و بىتابيها و بدگمانيهاى بعضى از تازه مسلمانان در اين ميدان نبرد عظيم ، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مانند كوهى استوار ، مقاومت و ايستادگى كرد ؛ از آرايش جنگهاى صحيح و انتخاب بهترين روشهاى نظامى لحظهاى غافل نمىماند و در عين حال از راههاى مختلف براى ايجاد شكاف در جبههء دشمن از پاى نمىنشست ؛ همراه ديگر مؤمنان كلنگ به دست گرفت و خندق كند ، و براى حفظ يارانش با آنها مزاح و شوخى مىكرد ؛ براى دلگرم ساختن مؤمنان ، آنان را به خواندن اشعار حماسى تشويق مىنمود ؛ آنى از ياد خدا غافل نبود ، و يارانش را به آيندهء درخشان و فتوحات بزرگ نويد مىداد .
همين امور سبب حفظ جمعيّت اندك مسلمين در برابر گروه عظيم احزاب كه از نظر ظاهرى كاملًا برترى داشتند ، شد ؛ اين ايستادگى و مقاومت عجيب سرمشقى براى همه بود .
قرآن مىفرمايد : « رسول خدا ( در ميدان جنگ احزاب ) اسوهء نيكويى بود براى آنها كه اميد به خدا و روز رستاخيز دارند ، و خدا را بسيار ياد مىكنند . » ( لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسُولِ اللَّهِ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيراً )
نه تنها در ميدان جنگ احزاب كه مصداق جهاد اصغر محسوب مىشد ، پيغمبر صلى الله عليه و آله اسوه و الگو بود ، بلكه در ميدان جهاد اكبر و مبارزهء با هوى و هوسهاى نفسانى و تهذيب اخلاق نيز اسوه و سرمشق بسيار مهمّى بود ؛ و آن كسى كه بتواند گام در جاى گامهاى آن بزرگوار بنهد ، اين راه پر فراز و نشيب را با سرعت خواهد پيمود .
قابل توجّه اين كه در اين آيه ، علاوه بر مسألهء ايمان به خدا و روز جزا ( لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الآخِرَ ) ، روى ياد خدا نيز تكيه شده است ، و با ذكر جمله ( وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيراً ) نشان مىدهد آنها كه بسيار به ياد خدا هستند ، از هدايتهاى چنين پيشوايى الهام مىگيرند ، زيرا ايمان و ذكر خدا ، آنها را متوجّه مسؤوليّتهاى بزرگشان مىكند ؛ در نتيجه به دنبال رهبر و پيشوايى مىگردند ، و كسى را بهتر از رسول خدا صلى الله عليه و آله براى اين كار نمىيابند .
* * * در پنجمين آيه ، روى نقطهء مقابل اين مسأله يعنى بغض فى اللَّه تكيه كرده ، مىفرمايد :
« هيچ قومى را كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد نمىيابى كه با دشمنان خدا و رسولش
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 371
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٧١