نتيجه :
از روايات بالا و روايات ديگرى كه در اين زمينه در لابهلاى كتب معروف روايى وارد شده و به خاطر عدم اطالهء سخن از نقل همهء آنها چشم پوشيديم ، رابطهء بسيار نزديك عبادت و پاكسازى روح و صفاى دل و تهذيب نفوس را روشن مىسازد .
مخصوصاً هر قدر عبادت خالصتر و بىرياتر و آميخته با حضور قلب و آداب باشد ، اين تأثير قوىتر خواهد بود .
اين مسأله كاملًا محسوس است كه انسان وقتى عبادتى را خالصانه و مخلصانه و با حضور قلب انجام مىدهد ، بعد از آن نورانيّت و صفاى ديگرى در قلب و جان خود احساس مىكند ، ميل او به خوبيها بيشتر مىشود و تنّفر او از بديها افزون مىگردد ؛ خود را به خدا نزديكتر مىبيند و روح خضوع و تواضع و عبوديّت و تسليم در برابر حق را در خود زنده مىبيند .
اين نكته قابل توجّه است كه همهء عبادات يك اثر مشترك دارند و هر كدام يك تأثير ويژه ، اثر مشترك همهء آنها پرورش روح خضوع و اخلاص و تسليم در مقابل حق ، و بيدارى و هوشيارى و ترك غفلت است .
و اثر ويژهء هر كدام متناسب آن عبادت است ؛ نماز نهى از فحشاء و منكر مىكند ، و روزه اراده را قوى و هواى نفس را تحت كنترل نيروى عقل در مىآورد ؛ حج ، انسان را از تمام رزق و برقهاى زندگى و تعلّقات حيات دور مىسازد ، و زكات ، بخل و حرص و دنيا پرستى را كم مىكند .
ذكر خدا مايهء آرامش دل است ؛ و هر يك از اذكار ، انسان را متوجّه يكى از صفات جلال و جمال خدا مىكند ، و او را به هماهنگى با حق تشويق مىنمايد .
به اين ترتيب ، كسى كه همهء اين عبادات را به جا مىآورد ، هم از اثرات عامّ آن بهره مىگيرد و هم از تأثيرات ويژهء آنها استفاده مىكند ؛ و مىتواند فضايل اخلاقى را در پرتو آنها در وجود خود پرورش دهد ؛ بنابراين ، عبادت و نيايش ما در برابر پروردگار ، يكى از گامهاى مؤثّر خود سازى ماست ، مشروط بر اين كه با روح و فلسفهء عبادت آشنا باشيم و تنها به جسم آن قناعت نكنيم ! البتّه ، دربارهء ذكر خدا به خاطر اهمّيّت فوقالعاده آن بحث
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 346
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٤٦