سبب معرفة اللَّه و شناخت خداست .
حديث معروف « مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ ؛ هركس خود را بشناسد پروردگارش را خواهد شناخت . » نيز ناظر به همين است .
اين حديث گاهى به صورت بالا ، و گاه به صورت مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ ، گاه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و گاه از امير مؤمنان على عليه السلام و گاه از صحف ادريس ، نقل شده است .
در بحار الانوار از كتاب ادريس پيامبر عليه السلام در صحيفهء چهارم كه صحيفهء معرفت است چنين نقل شده : « مَنْ عَرَفَ الْخَلْقَ عَرَفَ الْخالِقَ ، و مَنَ عَرَفَ الرِّزْقَ عَرَفَ الرَازِقَ ، وَ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ ؛ كسى كه مخلوق را بشناسد خالق را مىشناسد ، و كسى كه رزق را بشناسد رازق را مىشناسد ، و كسى كه خود را بشناسد پروردگارش را مىشناسد . » « 1 »
به هر حال مضمون اين حديث در چند جاى از بحار الانوار از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يا ساير معصومين عليهم السلام يا ادريس پيامبر عليه السلام نقل شده است و همچنين از امام علىّ بن ابى طالب عليه السلام در غرر الحكم . « 2 »
علّامهء طباطبايى در تفسير الميزان بعد از ذكر اين حديث شريف مىفرمايد : « شيعه و سنّى اين حديث را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كردهاند و اين يك حديث مشهور است . « 3 »
* * *
4 - تفسيرهاى هفتگانه براى حديث مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ
براى اين حديث شريف ، تفسيرهاى گوناگونى گفته شده يا مىتوان گفت ، از جمله :
1 - اين حديث در حقيقت اشاره به « برهان نظم » است ، يعنى هركس شگفتيهاى ساختمان روح و جسم خود را بداند و به اسرار و نظامات پيچيده و حيرت انگيز اين اعجوبهء خلقت پى برد ، راهى به خدا به روى او گشوده مىشود ؛ زيرا اين نظم عجيب و
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 92 ، صفحهء 456 - در جلد 58 بحار ، صفحهء 99 ، و جلد 66 ، صفحهء 293 ، اين حديث به عنوان كلام معصوم عليه السلام و در جلد 2 ، صفحهء 32 از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است .
( 2 ) . غرر الحكم ، حديث 7946 .
( 3 ) . تفسير الميزان ، جلد 6 ، صفحهء 169 ( بحث روانى ذيل آيهء 105 ، سورهء مائده ) .