نشناسد آن را رها مىسازد ! » « 1 »
مطابق اين حديث پايهء اصلى جهاد با نفس كه طبق صريح روايات جهاد اكبر ناميده شده ، خود شناسى است .
6 - در نهج البلاغه در كلمات قصار ، از همان بزرگوار آمده است : « مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هانَتْ عَلَيْهِ شَهَواتُهُ ؛ كسى كه ( در سايهء خود شناسى ) براى خود ، كرامت و شخصيّت قائل است ، شهواتش در نظرش خوار و بى مقدار خواهد بود ( و به آسانى تسليم هوى و هوس نمىشود ) ! » « 2 »
7 - همان گونه كه خودشناسى پايهء مهمّ تهذيب نفس و تكامل در جنبههاى اخلاقى و مسائل ديگر است ، جاهل بودن به قدر خويش ، سبب بيگانگى از همه چيز و دورى از خدا مىگردد ؛ لذا در حديث ديگرى از امام دهم ، امام هادى عليه السلام مىخوانيم : « مَنْ هانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فَلا تَأْمَن شَرَّهُ ؛ كسى كه نزد خود قدر و قيمتى ندارد ، از شرّ او ايمن نباش ! » « 3 »
از مضمون آنچه در اين بحث آمد ، به روشنى مىتوان استفاده كرد ، كه يكى از پايههاى اصلى پرورش فضائل اخلاقى و تكامل معنوى ، خودشناسى و معرفة النّفس است ، و تا انسان اين مرحلهء دشوار و اين گردنهء صعب العبور را پشت سر نگذارد ، به هيچ يك از مقامات معنوى نايل نخواهد شد ؛ به همين دليل ، علماى بزرگ اخلاق تأكيد و اصرار زيادى بر اين دارند كه رهروان اين راه بايد به خود شناسى پردازند ، و از اين امر حياتى غافل نشوند .
3 - خود شناسى وسيلهء خداشناسى است
قرآن مجيد با صراحت مىگويد : « ما آيات آفاقى و انفسى ( عجائب آفرينش خداوند در جهان بزرگ و در درون وجود انسان ) را به آنها نشان مىدهيم تا آشكار گردد كه او حق است . » ( سَنُريهِمْ آياتِنا فِىالْآفاقِ وَ فى انْفُسِهِمْ حَتّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ انَّهُ الْحَقُّ ) « 4 »
هامش
( 1 ) . تفسير الميزان ( طبق نقل ميزان الحكمه ، جلد 3 ، مادّهء معرفت ، صفحهء 1881 . )
( 2 ) . نهج البلاغه ، كلمات قصار ، كلمهء 409 .
( 3 ) . تحف العقول ، كلمات قصار امام هادى عليه السلام .
( 4 ) . سورهء فصّلت ، آيهء 53 .