ولى ذكر اين نكته نيز لازم به نظر مىرسد كه بعضى در اين زمينه افراط كردهاند ، و گاه براى بالا بردن عدد گناهان زبان ، گناهانى كه مربوط به زبان نيست ، جزء گناهان زبان شمردهاند ؛ مانند : اظهار فقر و نادارى ، و بدعت و بدعتگذارى در دين ، و تفسير به رأى ، و جاسوسى و امثال اين امور كه هر يك گناه مستقلّى است ؛ و گاه ممكن است با زبان يا قلم و گاه با اعمال ديگر انجام شود ؛ و قرار دادن اينها در زمرهء گناهان ويژهء زبان ، زياد مناسب به نظر نمىرسد ؛ زيرا اگر بخواهيم اين گونه محاسبه كنيم تمام گناهان و همهء رذائل اخلاقى مانند ، ريا ، حسد ، تكبّر ، قتل نفس و زنا ، همهء اينها را به نوعى مىتوان با زبان مرتبط كرد .
گاه نيز آمدهاند يكى از آفات زبان را شاخه شاخه كردهاند و هر كدام را عنوان مستقلّى شمردهاند ، مانند تندى سخن با استاد ، تندى سخن با پدر و مادر ، صدا زدن به نامهاى زشت و مانند اينها .
به هر حال ، بهتر است در اينجا مانند همه جاى ديگر از افراط و تفريط بپرهيزيم هر چند تقسيمات ، تغيير مهمّى در اصل بحث ايجاد نمىكند .
* * *
اصول كلّى براى دفع خطرات زبان
حال كه روشن شد زبان در عين اين كه يكى از بزرگترين نعمتهاى پروردگار است تا چه اندازه خطرناك مىتواند باشد تا آنجا كه سرچشمهء گناهان بىشمار مىگردد ، و خرمن سعادت انسان را به آتش مىكشد ، بايد به فكر بود كه با رعايت كدام اصول مىتوان اين خطر بزرگ را بر طرف كرد يا به حدّ اقل رسانيد ؟
از روايات اسلامى و كلمات بزرگان اخلاق و رهروان سير و سلوك الى اللَّه امورى استفاده مىشود كه ما آنها را به عنوان اصول كلّى براى مبارزه با آفات زبان مىآوريم :
1 - توجّه جدّى به خطرات زبان !
براى پرهيز از خطرات هر موجود خطرناك قبل از هر چيز توجّه كامل به خطرات آن