ضعيفتر است ، و شيطان و هواى نفس براى مشوب ساختن ذهن انسان و گرفتن صفا و اخلاص و آلوده كردن اعمال به ريا نهايت تلاش و كوشش را مىكنند .
بعضى از مراحل ريا كارى و آلودگى نيّت به قدرى روشن است كه هر كسى آن را در مىيابد ؛ مثل اين كه شيطان در نمازگزار نفوذ مىكند و مىگويد نماز را آرام و آهسته و با آداب و خشوع انجام ده ، تا حاضران تو را انسانى مؤمن و صالح بدانند و هرگز به غيبت تو آلوده نشوند ، اين يك فريب آشكار از ناحيهء شيطان است !
گاه اين وسوسههاى شيطانى به شكل مخفىترى صورت مىگيرد ، و در لباس اطاعت ظاهر مىشود ؛ مثلًا ، مىگويد : تو انسان برجستهاى و مردم به تو نگاه مىكنند ، اگر نماز و اعمالت را زيبا سازى ديگران به تو اقتدا كرده و در ثواب آنها شريك خواهى شد ، و انسان بى خبر گاه تسليم چنين وسوسهاى مىشود ، و در درّهء هولناك ريا سقوط مىكند .
گاه وسوسههاى شيطان از اين هم پيچيدهتر و پنهانتر است ؛ مثل اين كه به نمازگزار مىگويد انسان مخلص كسى است كه در خلوت و جلوت يكسان باشد ، كسى كه عبادتش در خلوات كمتر از جلوات باشد ، ريا كار است ، و به اين ترتيب او را وادار مىكند كه در خلوت نماز خود را جالب و جاذب كند تا بتواند در بيرون و در مقابل مردم نيز چنين كند و به اهداف خود برسد اين نيز يك نوع ريا كارى خفى است كه ممكن است بسيارى از آن غافل شوند و از درك آن عاجز گردند . و همچنين مراحل مخفىتر و پنهانتر . « 1 »
براستى موانع و آفات اخلاص به قدرى زياد و متنوّع و پنهان است كه هيچ انسانى جز از طريق پناه بردن به لطف الهى از آن رهايى نمىيابد .
در روايات اسلامى نيز هشدارهاى مهمّى دربارهء آفات اخلاص آمده است :
از جمله در حديثى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم : « كَيْفَ يَسْتَطيعُ الْاخْلاصَ مَنْ يَغْلِبُهُ الْهَوى ؛ چگونه توانايى بر اخلاص دارد كسى كه هواى نفس بر او غالب است ؟ » « 2 »
در حقيقت ، عمدهترين آفت اخلاص و مهمترين مانع آن در اين حديث شريف بيان شده است . آرى ! هواى نفس است كه سرچشمهء اخلاص را تيره و تاريك مىسازد .
هامش
( 1 ) . محجّة البيضاء ، جلد 8 ، صفحهء 133 .
( 2 ) . غرر الحكم ، جلد 2 ، صفحهء 553 ، شمارهء 4 .