پاك او نشناسد ، و همه چيز را از او و از ناحيهء او و به فرمان او بداند ، و اگر اسباب و عواملى در عالم امكان وجود دارد ، آن را نيز سر بر فرمان او ببيند چنين كسى اعمالش توأم با خلوص است ؛ زيرا جز خدا مبدأ تأثيرى نمىبيند كه براى او كار كند .
اين حقيقت در روايات اسلامى در عبارات كوتاه و پر معنايى منعكس است : امام علىّ بن ابي طالب عليه السلام در حديثى مىفرمايد : « الْاخْلاصُ ثَمَرَةُ الْيَقينِ ؛ اخلاص ميوهء درخت يقين است . » « 1 »
و از آنجا كه عبادت به مقتضاى وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأتِيَكَ الْيَقينُ يكى از اسباب يقين مىباشد ، در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است كه « الْاخْلاصُ ثَمَرَةُ الِعبادَةِ ؛ اخلاص ميوهء درخت عبادت است . » « 2 »
و نيز از آنجا كه علم و معرفت يكى از سر چشمههاى يقين است ، و يقين چنان كه گفتيم سرچشمهء اخلاص است ، در حديثى از همان حضرت آمده است كه فرمود : « ثَمَرَةُ الْعِلْمِ اخْلاصُ الْعَمَلِ ؛ ميوهء علم ، اخلاص عمل است . » « 3 »
و بالاخره در گفتار جامعى از مولى على عليه السلام به سرچشمههاى اخلاص چنين اشاره شده است : « اوَّلُ الدِّيْنِ مَعْرفَتُهُ ، وَ كَمالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْديقُ بِهِ ، وَ كَمالُ التَّصْديقِ بِهِ تَوحِيدُهُ ، وَ كَمالَ تَوْحِيِدهِ الْاخْلاصُ لَهُ ؛ سرآغاز دين معرفت خداست ، و كمال معرفتش تصديق ذات اوست ، و كمال تصديق ذاتش ، توحيد و شهادت بر يگانگى او مىباشد ؛ و كمال توحيد او اخلاص است . » « 4 »
موانع اخلاص
بزرگان علم اخلاق در اين زمينه اشارات روشن و دقيقى دارند ، بعضى معتقدند اخلاص موانع و آفات آشكار و نهان دارد ؛ بعضى بسيار قوى و خطرناك و بعضى
هامش
( 1 ) . غرر الحكم جلد 1 ، صفحهء 30 ( شمارهء 903 ) .
( 2 ) . غرر الحكم ، جلد 1 ، صفحهء 17 ( شمارهء 444 ) .
( 3 ) . غرر الحكم ، جلد 1 ، صفحهء 361 ( شمارهء 55 ) .
( 4 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 1 .