دوزخ نگاه دار - پروردگارا ! آنها را در باغهاى جاويدان بهشت كه به آنها وعده فرمودهاى وارد كن ، همچنين از پدران و همسران و فرزندانشان ، هركدام صالح بودند ، كه تو توانا و حكيمى ! - و آنان را از بديها نگاه دار ، و هركس را در آن روز از بديها نگاه دارى ، مشمول رحمتت ساختهاى و اين است همان رستگارى عظيم ! « 1 » » « 2 »
* * * به اين ترتيب مىرسيم به پايان بحث دربارهء نخستين گام به سوى تهذيب اخلاق ؛ يعنى گام توبه ، هرچند مطالب فراوان ديگرى در اين زمينه وجود دارد كه در خور بحث جداگانه و مستقلّى دربارهء توبه است .
آرى ! تا آئينهء قلب از زنگار گناه پاك نشود و روح و جان انسان با آب توبه شستشو نگردد و نور توبه ظلمت و تاريكى گناه را از درون قلب بيرون نكند ، پيمودن راه تهذيب اخلاق و سير سلوك الى اللَّه و رسيدن به جوار قرب پروردگار و غرق شدن در نور هدايت و جذبههاى وصف ناپذير عرفانى ، غير ممكن است .
اين نخستين منزلگاه است ، منزلگاهى كه از همه سرنوشت سازتر و مهمتر است و جز با نيروى اراده و عزم راسخ و استمداد از الطاف الهى ، گذشت از آن ممكن نيست .
* * *
گام دوم : مشارطه
در مورد گامهاى سير و سلوك ، كه بخشى از آن در ميان علماى بزرگ و رهروان اين راه مشترك است در گذشته فهرست وار سخن گفتهايم ، اكنون نوبت آن رسيده كه اين مراحل را با تكيه بر آيات و روايات به گونهاى مبسوط گستردهتر بيان كنيم .
نخستين گامى كه علماى بزرگ اخلاق بعد از توبه ذكر كردهاند ، همان « مشارطه » است ، و منظور از آن شرط كردن با نفس خويش است با تذكّرات و يادآورىهايى كه همه روز تكرار شود ، و بهترين وقت آن را بعد از فراغت از نماز صبح و نورانيّت به انوار
هامش
( 1 ) . سورهء مؤمن ( غافر ) ، آيات 7 تا 9 .
( 2 ) . اصول كافى ، جلد 2 ، صفحهء 432 .