عدم پذيرش او را بعد از عذر خواهى مجرم ، زشت و ناپسند مىدانند ، و اين كار مسلّماً بر خداوند روا نيست .
ممكن است در اين جا نظر سومى را پذيرفت ، و آن اين كه لزوم قبول توبه ، امر عقلايى است ، يعنى اگر چه عقل ، پذيرش توبه و عذر خواهى را واجب و لازم نمىشمرد ولى بناى عقلاى جهان بر اين است كه اگر كسى كار خلافى انجام داد ، و بعد در مقام عذر خواهى برآمد ، و تمام آثار سوء عمل خود را جبران نمود ، به گونهاى كه گويى هيچ چيز از ميان نرفته است ، اگر حيثيت كسى از دست رفته بود ، اعادهء حيثيت نمود ، و اگر حقوقى پايمال شده بود ، حق را بطور كامل جبران كرد ، و اگر طرف قلباً ناراحت شده بود ، ناراحتى او را از طرق مختلفى از ميان برد ؛ در چنين شرايطى ، بناى تمام عقلاى جهان بر اين است كه عذر و توبه را مىپذيرند ، و اگر كسى نپذيرد ، او را كينهتوز و خارج از موازين انسانيّت و اخلاق مىشمرند .
بى شك خداوند قادر متعال و بى نياز از هر كس و هر چيز ، سزاوارتر است كه در اين گونه موارد ، توبه و عذر خواهى توبه كاران را بپذيرد و از مجازات آنها صرف نظر كند .
بلكه ممكن است پا را از اين فراتر گذاشت ، و وجوب قبول توبه را عقلى شمرد و آن را متّكى بر « قاعدهء قبح نقض غرض » دانست .
توضيح اين كه : مىدانيم خداوند از عبادات و اطاعت بندگان بىنياز است و تكاليف الهى الطاف او براى تكامل و تربيت بندگان است ؛ نماز و روزه و ساير عبادات ، روح و جان ما را پرورش مىدهد و روز به روز به خدا نزديكتر مىسازد ؛ ساير واجبات و محرّمات هر كدام به نحوى در تكامل ما تأثير دارد .
در بارهء حج مىخوانيم : « لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ » ؛ مردم مأمور به زيارت خانهء خدا هستند تا از منافع مادّى و معنوى آن بهرهمند شوند » « 1 »
در آيات ديگر قرآن ، نماز ، سبب نهى از فحشاء و منكر « 2 » و روزه سبب تقوا « 3 » و زكات مايهء پاكى فرد و جامعه از رذائل اخلاقى و انحرافات شمرده شده است . « 4 »
هامش
( 1 ) . سورهء حجّ ، آيهء 28 .
( 2 ) . سورهء عنكبوت ، آيهء 45 .
( 3 ) . سورهء بقرهء ، آيهء 183 .
( 4 ) . سورهء توبه ، آيهء 103 .