و براى هر يك از اين عوالم چهارگانه سه مرحله ذكر شده است كه مجموعاً دوازده مرحله مىشود كه پس از طىّ آنها ، سالك الى اللَّه وارد عالم خلوص مىگردد ، و اين مراحل دوازدهگانه به شرح زير است :
منزل اوّل ،
اسلام اصغر است ، و منظور از آن اظهار شهادتين و تصديق به آن در ظاهر و انجام وظائف دينى است .
منزل دوم ،
ايمان اصغر و آن عبارت از تصديق قلبى و اعتقاد باطنى به تمام معارف اسلامى است .
منزل سوم ،
اسلام اكبر است و آن عبارت است از تسليم در برابر تمام حقايق اسلام و اوامر و نواهى الهى .
منزل چهارم ،
ايمان اكبر است و آن عبارت از روح و معنى اسلام اكبر مىباشد كه از مرتبهء اطاعت به مرتبهء شوق و رضا و رغبت منتقل شود .
منزل پنجم ،
هجرت صغرى است ، و آن انتقال از « دار الكفر » به « دار الاسلام » است مانند هجرت مسلمانان از مكّه كه در آن زمان كانون كفر بود به مدينه .
منزل ششم ،
هجرت كبرى است ، و آن هجرت و دورى از اهل عصيان و گناه و از همنشينى با بدان و ظالمان و آلودگان است .
منزل هفتم ،
جهاد اكبر است ، و آن عبارت از محاربه و ستيز با لشكر شيطان است با استمداد از لشكر رحمان كه لشكر عقل است .
منزل هشتم ،
منزل فتح و ظفر بر جنود و لشكريان شيطان ، و رهايى از سلطهء آنان و خروج از عالم جهل و طبيعت است .
منزل نهم ،
اسلام اعظم ، و آن عبارت از غلبه بر لشكر شهوت و آمال و آرزوهاى دور و دراز است كه بعد از فتح و ظفر ، عوامل بيدار كننده برون بر عوامل انحرافى درون پيروز مىشود و اينجاست كه قلب ، مركز انوار الهى و افاضات ربّانى ميگردد .
منزل دهم ،
ايمان اعظم است ، و آن عبارت از مشاهدهء نيستى و فناى خود در برابر خداوند است ، و مرحلهء دخول در عالم فَادْخُلى فى عِبادى وَادْخُلى جَنَّتى است كه در اين هنگام حقيقت عبوديّت و بندگى خدا ظاهر مىشود .
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٣٤