گفت : تمامى اين آيه را فهميدم ، امّا معناى « ابّ » چيست ؟ آنگاه عصايى را كه در دست داشت ، شكست و گفت : سوگند به خداوند كه اين تكلّف و رنج است و چه شده است تو را اى فرزند مادر عمر كه نمىدانى معناى « ابّ » چيست ؟ . . . البته شما نبايد گمان كنيد كه عمر از جست و جوى معانى قرآن نهى مىكند ، بلكه او مىخواهد به شما بياموزد كه وظيفهات به عنوان مؤمن آن است كه معناى قرآن را به طور كلّى و اجمال بفهمى .
فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ .
مقصود از « صاخّه » قيامت است . قيامت با فريادى كه دارد ، گوش را مىكوبد ، تا آنجا كه نزديك است آن را كر كند .
يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ * وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ * وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ * لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ ،
در روز قيامت ، دوستى و نسب سودى ندارد ، چون هر انسانى گرفتار خويش مىباشد و به خاطر وضعيتى كه دارد از ديگران روىگردان مىشود . به علاوه ، او از هر چيزى جدا مىشود . اين سخن خداوند اشاره بدين نكته دارد كه كسانى كه انسان در زندگى دنيا شيفتهء آنها بود و به خاطر آنان خدا را معصيت مىكرد ، در آخرت نه آنان مىتوانند كارى براى او انجام دهند و نه او مىتواند كارى براى آنها كند . در برخى از تفاسير آمده است : خويشاوندان انسان در آيه به همان ترتيب طبيعى ذكر شدهاند ، زيرا در ابتدا برادر ، آنگاه پدر و مادر ، سپس همسر و فرزند آمده است . چه ، عاطفهء انسان به پدر و مادر نيرومندتر از عاطفهء او به برادر است و عاطفهء او به همسر و فرزند نيرومندتر از عاطفهء او به پدر و مادر است . بنابراين ، گويى خداوند فرموده است : « يفرّ المرء من أخيه بل من امّه و أبيه بل من صاحبته و بنيه » .
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ .
درخشان ، از « اسفر الصبح » گرفته شده است : صبح روشن شد .
ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ ،
چهرههايى كه بر اثر مقام و الا و پاداش بزرگى كه خداوند به آنها وعده داده ، خرسند و شادمانند .
وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ ،
صورتهايى كه غبار ذلّت و زبونى بر آنها نشسته است .
تَرْهَقُها قَتَرَةٌ ،
سياهى اندوه و سختى روى آنها را پوشانده است .
أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ ،
خداوند كافران را به عنوان