نيروها و تجهيزات مجهّز كرديم و هيچ بهانهاى براى او باقى نگذاشتيم كه بدان استدلال كند و با اين وجود ، بيشتر مردم ، اهمال و كوتاهى كردند و حتّى بسيارى از آنان به سركشى و ستمكارى دست يازيدند و نعمتهاى خدا را كه به ايشان داده بود ، وسيلهاى براى تباهى و ستمگرى بر بندگان او قرار دادند .
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ ،
انسان بايد به غذاى خويش كه در برابر اوست و زندگى و هستى او بر آن استوار است ، بنگرد و از خود بپرسد : چهكسى اين غذا را براى او آماده كرده است ؟ طبيعت ؟ چهكسى طبيعت را ايجاد كرده است ؟ تصادف ؟ آيا تصادف انديشهاى دارد كه با آن تخمين بزند و تدبير كند ؟ و طبيعت را با اين خوراكى و نوشيدنى و دقّت و استوارى ، به وجود آورد ؟
أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ،
هرگز چنين نيست . . . تنها خداوند است كه آب را بهوجود آورد و آن را از آسمان فرو فرستاد . در گذشته چندين بار گفتيم كه پديدههاى جهان هستى به خدا اسناد داده مىشوند ، زيرا او منبع وجود و سبب همهء اسبابها است .
ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا * فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا * وَ عِنَباً وَ قَضْباً .
مقصود آن است كه گياهان ، خاك زمين را مىشكافند ، تا كاملا از آن بيرون آيند ، چنانكه جوجه ، پوستهء تخمى را كه در درونش قرار دارد مىشكافد .
وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلًا * وَ حَدائِقَ غُلْباً .
« غلبا » جمع « غلباء » است و به معناى چيزى كه بزرگ و درشت باشد نظير درخت و امثال آن . معناى آيه چنين است : آن باغها با درختان و ميوهها و سايه و زيبايى خود ، بسيار با عظمت هستند .
وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا * مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ .
« الابّ » : چراگاه . « المتاع » : چيزى كه انسان و حيوان از آن بهرهمند شود . شيخ محمّد عبده مىگويد :
روايتشده كه از ابو بكر دربارهء « ابّ » پرسيده شد . او در پاسخ گفت : كدام آسمان بر من سايه مىافكند و كدام زمين برايم گياه مىروياند ، هرگاه دربارهء كتاب خدا چيزى را بگويم كه آن را نمىدانم ؟ از عمر بن خطاب نقل شده است كه او اين آيه را قرائت كرد و