كه آنها را دربارهء معناى اين واژگان نوشته است . ما نه نسبت به ديدگاه عبده يقين داريم و نه به نظرگاه كسى كه مىگويد : مراد از نازعات ، فرشتگان و يا چيز ديگرى غير از فرشتگان و ستارگان است . ما به هيچكدام از اين نظرگاهها يقين نداريم ، زيرا هيچكدام دليل ندارد و راسخان در علم ، اعتراف مىكنند كه غيب نمىدانند و از شناخت آن ناتوان هستند و چيزى را كه نمىدانند بر زبان نمىآورند .
يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ .
مراد از « راجفة » زمين است ، زيرا خداوند مىگويد :
« يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ ؛
روزى كه زمين و كوهها به لرزه مىآيند » . « 1 » معناى آيه چنين است : زمين و آنچه در آن است در روز قيامت به لرزه مىآيد و خراب و ويران مىشود .
تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ،
آسمان و آنچه در آن است نيز به دنبال زمين ، خراب و ويران مىشود . خداوند فرموده است : « آنگاه كه آسمان بشكافد و آنگاه كه ستارگان پراكنده شوند » . « 2 »
قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ * أَبْصارُها خاشِعَةٌ .
مراد از قلوب در اينجا ، دلهاى جنايتكاران است كه در روز قيامت بر اثر عذاب دردناكى كه به سراغ اين دلها و صاحبانشان مىآيد ، پر از بيم و هراس مىشوند و اثر اين بيم به طور روشن در چشمان صاحبان اين دلهاى لرزان ، در آن روز پيداست ، در حالى كه همين دلها در دنيا از لحاظ كودنى و سختى چونان دلهاى چارپايانى بوده است كه در بيابان مىچريدند .
يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ .
واژهء « حافرة » در لغت به معناى بازگشت به حالت نخست است ، پس از آنكه از اين حالت بيرون آمده باشد . معناى آيه چنين است : چگونه ما پس از آن كه از زندگى به مرگ منتقل مىشويم ، دوباره به زندگى برگرديم ؟ و اين ، بسيار شگفتآور است .
أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً ،
آيا پس از آنكه پوسيده شديم ، بار ديگر زنده مىشويم ؟
قالُوا تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ ،
آنان قيامت را
هامش
( 1 ) . مزمل ( 73 ) آيه 14 .
( 2 ) . انفطار ( 82 ) آيه 2 .