پردازند ، نمىپردازند .
جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً ،
كلمهء « جزاء » اشاره بدين مطلب دارد كه پاداش كار نيك ، حقّى است كه بايد پرداخت شود و واژهء « عطاء » اشاره به اين نكته دارد كه خداوند تا آنجا كه بهشتيان دوست داشته باشند و بخواهند بر بخشش خويش به آنان مىافزايد . نظير اين سخن در دهها آيه بيان شد از جمله ، در آيهء 6 و پس از آن از سورهء مريم .
رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا الرَّحْمنِ لا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً ،
ضمير « لا يملكون » به آفريدگان برمىگردد كه « السموات و الأرض » بدان اشاره دارد ، زيرا خداوند پروردگار آسمان و زمين و پروردگار آنچه در آنها هستند مىباشد . معناى آيه چنين است : باغها و ديگر نعمتهايى كه خداوند به پرهيزكاران داده ، از سوى خداى رحمن ، رحيم و مالك جهان هستى است و هيچكس نمىتواند دربارهء پاداش و مجازات در روز قيامت با او سخن بگويد و تنها او خود ، در اينباره تصميم مىگيرد .
يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً ،
برخى گفتهاند : مراد از روح در اينجا جبرئيل است ، زيرا خداوند او را در آيهء 193 از سورهء شعراء « روح الامين » نام نهاده است :
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ * عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ
شيخ عبده گفته است : « روح از مخلوقات غيبى خداوند است كه ما تكليف نداريم تا دربارهء حقايق آنها تحقيق كنيم » . معناى آيه چنين است :
فرشتگان در روز قيامت صف مىكشند و هيبت و ترس آنان فضا را پر مىكند ، در حالى كه همگى زير فرمان خدا و نزديك به او هستند و بدون اجازهء او هيچ حركتى را انجام نمىدهند و هيچ سخنى را بر زبان نمىآورند . خداوند هم نه به فرشتگان اجازهء سخن مىدهد و نه به ديگران ، مگر به كسى كه سراسر زندگىاش راستى و درستى و حق و عدالت باشد و نيز به كسى كه اجازهء سخن گفتن داده مىشود تنها آنچه را كه خدا بخواهد و اراده كند مىتواند بر زبان بياورد .
ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ مَآباً ،
روز قيامت حق است و در آن