ادامه مىيابد . در اينجا چند پرسش مطرح مىشود كه عبارتند از :
1 . چه كسى اين موجود زنده را براى انجام وظيفه تناسل و زاد و ولد كردن آماده كرد ؟
2 . چرا مولود گاهى نر به دنيا مىآيد و گاهى ماده در حالى كه منبع اين دو يك چيز است . آيا تمامى اين عمل دقيق و استوار را مادّهء كور انجام مىدهد و يا آن از باب تصادف است ؟
3 . آيا دانش كشف كرده كه يك مادّه مىتواند علّت حالتهاى گوناگون باشد ، بدون آنكه عنصر ديگرى در وضعيّت آن دخالت كند ؟
[ در پاسخ بايد گفت : ] امّا تصادف ، تلاش انسان ناتوان است [ و نمىتواند منشأ وجود باشد ] . بنابراين ، از ميان فرضيهها و تفسيرها ، تنها آن مدبّر دانا باقى مىماند كه موجودات را براساس حكمت رسا و سامان كامل و فراگير خويش به وجود مىآورد .
إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى .
اين جمله جواب قسم است و معناى آن چنين مىباشد :
برخى از كارهاى انسان نيكوست و برخى از آنها لغزش و گناه .
پرسش : اين ، يك قضيّهء بديهى است و نياز به سوگند ندارد ، پس چرا خداوند با سوگند خوردن ، بر آن تأكيد كرده است ؟
پاسخ : البته كه « إنّ سعيكم لشتّى » يك قضيّهء بديهى است ، ليكن با چشمپوشى از عواقب و پيامدهاى آن . امّا با توجّه به آنچه بدين قضيّه مترتبت مىشود از قبيل آماده كردن نيكوكار براى بهشت و گناهكار براى دوزخ و . . . اين قضيّه نياز به تأكيد دارد و يا دستكم ، مانعى از تأكيد آن وجود ندارد . مقسم عليه [ چيزى كه مورد قسم است ] در اينجا مجموع اين سخن خداوند : « ان سعيكم لشتى » و مابعدش مىباشد كه عبارت است از :
فَأَمَّا مَنْ أَعْطى ،
كسى كه در راه خير و براى خير مىبخشايد .
وَ اتَّقى ،
از حرام و گناهان دورى مىجويد .
وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى ،
به بهشت و دوزخ و حلال و