آن ، جمله
« ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ »
است . « ما » نافيه و « أنت » مبتدا و خبرش « مجنون » مىباشد و « باى » آن از لحاظ اعراب زايد است .
« بِنِعْمَةِ رَبِّكَ »
متعلق به « مجنون » همانند جمله : أنت بفضل الله حسن السيرة [ كه بفضل اللّه به حسن متعلق است ] .
« بِأَيِّكُمُ »
مبتدا و « با » زايد و « مفتون » خبر آن است .
« لَوْ تُدْهِنُ »
« لو » براى آرزو ، جمل هء « فتدهون » خبر براى مبتداى محذوف مىباشد : هم يدهنون » .
« أَنْ كانَ » ،
« أن » مخففه از ثقيله و اسم آن ضمير شأن محذوف است : لانّه كان . . . مصدر ريخته شده ، متعلق به
« لا تُطِعْ » .
تفسير
ن
اين حرف همانند ديگر حروفى است كه در آغاز سورهها قرار دارند و ما در آغاز سوره بقره درباره اين حروف سخن گفتيم . كسى گفته است : مراد از اين
« ن »
ماهى است . ديگرى گفته است : دوات است . سومى گفته است : مداد مىباشد . چهارمى گفته است : نون الرحمن است . گروهى از صوفيه گفتهاند : مراد نفس است . تمامى اين ديدگاهها نياز به دليل دارند .
وَ الْقَلَمِ
مفسران درباره « قلم » دچار اختلاف شدهاند كه مراد از آن چيست ؟ برخى گفتهاند : مراد قلمى است كه بهوسيلهء آن بر لوح محفوظ نوشته مىشود . ديگران گفتهاند : مراد هر قلمى است [ كه بهوسيله آن مىنويسند ] و استثنا ندارد ؛ زيرا الف و لام در آن براى جنس است و افادة شمول و عموم مىكند .
ظاهر آيه همين ديدگاه را مىرساند ، ليكن مشروط بر اينكه مراد خود قلم نباشد ، بلكه وسيلهاى باشد براى نوشتن ، چنانكه سخن خدا بدان اشاره دارد :
وَ ما يَسْطُرُونَ ،
آنچه مىنويسند . بنابراين ، واژه قلم كنايه از ابزار نوشتن است از هر نوعى كه باشد ، در حال حاضر موجود باشد و يا در آيندهء نزديك يا دور بهوجود آيد . ما به گوشهاى از فوايد بيان در تفسير آيه :
« عَلَّمَهُ الْبَيانَ »
در آغاز سوره الرحمن اشاره كرديم . بهعلاوه ، سخن گفتن درباره منافع بيان ، چونان سخن گفتن دربارهء منافع آب و روشنايى است