شاهد است : « هر كافر كينهتوز را در جهنم بيندازيد » . اين انداختن در جهنم ، يقينى و عادلانه است ؛ يقينى است ؛ زيرا خدا بدان دستور داده و دستور خدا عوض نمىشود .
عادلانه است ؛ زيرا گناهكار شايستهء آن است .
پرسش : بسيارى از علما برآنند كه در وعدهء به عذاب خلافكردن براى خدا جايز است ، امّا خلافكردن در وعدهء به رحمت جايز نمىباشد و در اينباره روايت نيز آمده است . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرمود : « اگر كسى به شخصى وعده دهد كه دربرابر عمل او به وى پاداش دهد ، بايد اين پاداش را بپردازد و اگر كسى شخصى را هشدار دهد كه در برابر عملش ، او را مجازات خواهد كرد ، در اين صورت ، او مخيّر است » . بهعلاوه ، خرد وفاى به وعده را نيكو مىشمارد ، درحالىكه عمل نكردن به هشدار را زشت نمىداند . بنابراين ، سخن خداوند را چگونه مىتوان توجيه كرد كه مىگويد : « فرمان من دگرگون نمىشود » .
جواب : برخى از علما پاسخ دادهاند : خداوند به گزاف كسى را نمىآمرزد ، بلكه با دليل و سبب او را مىآمرزد و چنين آمرزشى بهمعناى دگرگونشدن فرمان نيست . ما به اين پاسخ مىافزاييم : مراد از هشدار دراينجا ، هشدار به عذاب « امساككنندهء نيكى » است ، نه هرگونه هشدار و تهديدى ، چون اين تجاوزكار گناهكار ، در پيشگاه خدا نه كفّارهاى دارد و نه شفاعتكنندهاى .
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ .
اين جمله ، كنايه از بدى زندگى و دردناكبودن عذاب جهنم است و اينكه تعداد گناهكاران به هراندازه كه برسد ، جهنم گنجايش آنان را دارد . خداوند در چندين آيه ، جهنم را با چنان ويژگىهاى وحشتآور و ترسناكى توصيف كرده است كه بدن كسانى را كه از پروردگارشان مىهراسند بهلرزه مىآورد . امّا كسانىكه دلهايشان بيمار است ، جهنم و نيز كسانى را كه بدان باور دارند به باد تمسخر مىگيرند .
وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ .
اين شيوهء قرآن است كه كيفر بدكار را با پاداش