4 .
تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ .
اين جمله ، كنايه از بيم مؤمنان است در آن هنگام كه تهديد خداوند به جهنم را مىشنوند . از اين قبيل است سخن امام على عليه السّلام در توصيف پرهيزگاران : « آنان و آتش بهسان كسانى هستند كه آن را ديده و در آن گرفتار عذاب باشند » .
5 .
ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ .
اين جمله كنايه از آرامش مؤمنان است ، هنگامى كه وعدهء خدا و مژدهء او به بهشت را مىشنوند و از اين قبيل است سخن امام على عليه السّلام : « آنان و بهشت بهسان كسانى هستند كه آن را ديده و در آن در آسايش باشند » .
ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ .
خداوند انسان را رها مىكند تا هرچه مىخواهد برگزيند . بنابراين ، كسى كه مرگ و خودكشى را از راه يكى از عوامل آن براى خويش برمىگزيند ، خدا او را مىميراند و كسى كه زندگى را از راه عوامل آن براى خويش انتخاب مىكند ، خداوند او را تا مدّت معيّنى زنده نگه مىدارد . همچنين ، اگر انسان هدايت را براى خودش برگزيند و راه آن را در پيش گيرد ، خدا او را هدايت مىكند و عنايتش را شامل حال او مىگرداند و كسى او را گمراه نخواهد كرد و اگر كسى براى خودش گمراهى را برگزيند و راه انحراف را در پيش گيرد ، خدا او را گمراه مىكند و هدايتگرى براى وى نخواهد بود . دليل اين مدّعا سخن خداوند است كه مىفرمايد : « چون از حق روىگردان شدند خدا نيز دلهاشان را از حق بگردانيد و خدا مردم نافرمان را هدايت نمىكند » ؛ « 1 » يعنى خداوند كسانى را كه خودشان براى خودشان نافرمانى و تبهكارى را برگزيدهاند هدايت نمىكند . نيز اين سخن خدا : « آنان كه هدايت يافتهاند ، خدا به هدايتشان مىافزايد و پرهيزگاريشان ارزانى مىدارد » ؛ « 2 » يعنى كسانى كه مخلصانه ، هدايت و تقوا را جستجو كردند ، خداوند آنان را راه نمود .
هامش
( 1 ) . صف ( 61 ) آيهء 5 .
( 2 ) . محمّد ( 47 ) آيهء 17 .