از « ان تفعلوا » مبتدا و خبرش محذوف است و جمله در محلّ نصب است ، بنابراينكه مستثناى منقطع باشد و تقدير آن چنين است : « و لكن فعلكم الى اولياءكم معروفا جائز » .
[ تفسير ]
آيا پيامبر با فرمانش حاكم است ؟
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ .
ولايت چند معنا دارد كه با نسبت دادن به افراد مختلف ، اختلاف پيدا مىكند . به عنوان نمونه ، ولايت خدا به معناى سلطه و نيرويى است كه هرگز مغلوب نمىشود . ولايت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به معناى فرمانبردارى بىچونوچراى ديگران از اوست و همين معنا مراد سخن خداوند است : « پيامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است » .
پرسش : آيا معناى اين آيه چنين نيست كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله با فرمانش حاكم است و با اين معنا ، ديگر جايى براى آزادى فردى و يا اجتماعى وجود ندارد ؟ بنابراين ، چگونه ميان اين معنا و آزادى كه حقّ طبيعى هرانسان است ، مىتوان گرد آورد ؟
پاسخ : ميان اين دو مانند گرد آوردن آزادى انسان و اطاعت خدا گرد مىآوريم ؛ چرا كه پيامبر ، زبان و بيان خداست : « و سخن از روى هوا نمىگويد . نيست اين سخن بهجز آنچه به دو وحى مىشود » . « 1 » در حديث صحيح از پيامبر نقل شده كه فرمود :
« كسى از شما ايمان نمىآورد ، مگر اينكه خواستهاش پيرو چيزى باشد كه من آن را آوردم » ؛ يعنى پيروى از چيزى كه او از جانب خدا آورده است ، نه از جانب خودش .
بعلاوه ، آزاد كسى است كه در راه راست حركت كند ، به حق عمل نمايد ، با ارادهء خويش مسئوليت آن را بپذيرد و به اندازهء توانش از آن دفاع كند . امّا كسى كه به دنبال هوسها مىرود و به هيچچيز اهميّت نمىدهد ، او بردهء هوسها و شهوتهاست .
فيلسوف نامآورى مىگويد :
هامش
( 1 ) . نجم ( 53 ) آيهء 3 و 4 .