روح القدوس : جبرئيل .
اللسان : در اينجا مراد زبان است .
الالحاد : ميل كردن .
أعجمى : أعجم كسى است كه خوشبيان نباشد ، هرچند كه عرب باشد و عجمى ، منسوب به عجم ( غير عرب ) است .
اعراب
« قالوا » جواب « اذا » و جمله « و اللّه اعلم » معترضه است ميان « اذا » و جوابش . « لسان الذى يلحدون اليه » مبتدا و خبرش « أعجمى » .
تفسير
وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ .
ضمير « قالوا » به مشركانى برمىگردد كه حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و إله را تكذيب كردند و ضمير « أنت » ، خطابى است از سوى مشركان به آن حضرت . خداوند آفريدگان را آفريد و تمامى مصالح و مفاسد آنان را مىداند . گاهى حكمت و مصالح او ايجاب مىكند كه براى بندگانش حكمى را تا مدّت معينى وضع كند و چنين هم مىكند ، تا اينكه آن مدّت به پايان رسد و حكمى كه بدان اختصاص داشته ، برداشته مىشود و خداى سبحان ، به جاى اين حكم ، حكمى ديگر را كه آن هم برطبق مصلحت است ، تشريع مىكند و همين معنا ، مقصود سخن خداست كه مىفرمايد :
« وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ »
. هنگامى كه مشركان اين تبديل حكم به حكمى ديگر را مىديدند ، به محمّد صلّى اللّه عليه و إله مىگفتند : تو از پيش خود ، چنين مىكنى و به دروغ آن را به خدا نسبت مىدهى . خداى سبحان مىداند كه او خود ، فرمان اين تبديل را بر پيامبر راستگو و امينش فروفرستاده است و نيز مىداند كه مشركانى كه به پيامبر مىگويند :