در پروازند ، نديدهاند ؟ آنها را جز خداى رحمان كسى در هوا نگاه نتواند داشت .
اوست كه به همهچيز بيناست » . روشن است كه خداوند همهء كارها را برطبق عوامل و اسباب آن به جريان مىاندازد . بنابراين ، معناى جمله :
« ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ
. . . و
إِلَّا الرَّحْمنُ »
آن است كه خداوند براى پرنده ، دو بال آفريد و آن را به تمام لوازم پرواز در ميان آسمان و زمين مجهّز كرد . خداوند مىفرمايد : « هرچيز را بيافريده است و آن را به اندازه آفريده است » . « 1 » همچنين مىفرمايد : « هرچيز را به اندازه آفريديم » . « 2 » اين آفرينش به اندازه و تدبير ، دليل محكم و روشنى است بر وجود آفرينندهء دانا .
پرسش : انسان هواپيمايى ساخته كه شتابش بيشتر از شتاب صداست و حتّى موشكهايى ساخته كه در طى يك ساعت هزاران مايل مسافت را مىپيمايند و به سوى ماه و مرّيخ رها مىشوند و نيز ماهوارههايى ساخته است كه پيرامون كره ماه و زمين مىچرخند و آنچه را مىشنوند و مىبينند از همانجا با دانشمندان ، با زبان خودشان سخن مىگويند [ و گزارش مىدهند ] . بنابراين ، پرندگان كجا و اين نوآورىها كجا ؟
شگفتآور است كه انسان خردمندى اين پرسش را مطرح مىكند و در برابر اين نوآورىها حيرتزده مىشود و از آن خردى كه اين وسايل را آفريده و پديد آورده ، غفلت كند و در حقيقت ، از آفريننده اين خردى كه وسايل را آفريده است غفلت كند .
اگر انسان انصاف پيشه كند ، بايد به خودش و عقلش بنگرد كه به مراتب از نوآورى موشكها و ماهوارهها بزرگتر و مهمتر است ، زيرا او خود ، سازنده و پديدآورنده آنهاست . حتّى اگر او انصاف به خرج دهد بايد به آفرينش جهان هستى بنگرد كه بزرگتر از آفرينش انسانى است كه پديدآورنده موشك و ماهواره است . خدا در سورهء غافر آيهء 57 گفته است : « هرآينه آفرينش آسمانها و زمين ، از آفرينش مردم
هامش
( 1 ) . فرقان ( 25 ) آيهء 2 .
( 2 ) . قمر ( 54 ) آيهء 49 .