آفريده است ، نمىنگرند ، مراد از جمله : « ما خلق اللّه من شىء يتفيأ ظلاله » . هرچيزى است كه براى آن سايه باشد همانند كوهها ، درختان ، حيوان ، ساختمانها و امثال آنها .
امّا سخن خدا : « عن اليمين و الشمائل » به دو طرف چيزى كه داراى سايه است ، اشاره دارد ؛ زيرا سايهء چيز از طلوع خورشيد تا زوال آن ( ظهر ) در يك جهت قرار دارد و از ظهر تا شب به سمت ديگر تغيير مىيابد . بنابراين ، خداوند از راست ( يمين ) به عنوان جهت نخست و از چپ ( شمائل ) به عنوان « جهت دوم » تعبير كرده است . و از اين قبيل مىباشد سخن خدا : « . . . سايههاشان بامدادان و شامگاهان » . « 1 » امّا جملهء :
« سجّدا للّه » ، كنايه از فروتنى و فرمانبردارى است . « داخرون » : خاشعند ، كوچكند .
پرسش : چرا خداوند فرموده است : اليمين و الشمائل ؛ يعنى يمين را مفرد و شمائل را جمع آورده و از لحاظ جمع و مفرد ، اين دو را برابر نياورده است ؟
مفسران از اين پرسش پاسخهايى دادهاند كه بهترين آنها اين پاسخ است : يكى از شيوههاى بلاغت در نزد عرب آن است كه هرگاه براى جمع ، دو معنا بياورند از يكى از اين دو معنا به صيغهء مفرد و از ديگرى به صيغهء جمع تعبير مىكنند نظير آيه :
« وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ »
و نيز آيه :
« خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ »
. [ در اين دو آيه ظلمات و قلوب به صيغهء جمع و نور و سمع به صيغهء مفرد آمده است . ]
خلاصه : پس از آنكه خداوند ، به مشركان و كينهتوزان هشدار داد ، در اين آيه به آنان مىفرمايد : هرآنچه در جهان هستى است بهجز مشركان و معاندان در برابر فرمان او فروتن و خاشعند .
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِكَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ؛
تمامى آفريدهها و موجودات علوى و سفلى ، به روشنى نشاندهندهء وجود ، قدرت ، دانايى و حكمت سازنده و آفرينندهء آنهاست و نيز همين نشانه بودن ، بالطبع ، نوعى تسبيح ، تمجيد ، سجده و ركوع در برابر آفريننده و صورتدهندهء
هامش
( 1 ) . رعد ( 13 ) آيهء 15 .