تفسير
وَ قالُوا يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ .
ضمير « قالوا » به مشركان قريش برمىگردد . آنها محمّد صلّى اللّه عليه و إله را از روى زورگويى و سبك شمردن به « الّذى نزل عليه الذكر » خطاب كردند ؛ زيرا وى در منطق و معيارهاى آنان ديوانهاى است كه بدون انديشه ، سخنان بيهوده بر زبان مىآورد ! هرچند او رحمت براى جهانيان است و انسانيّت با او صدها سال پيشرفت كرد و نيز [ در منطق مشركان ] قرآن از الهام ديوانگى سرچشمه گرفته است ! هرچند با علوم و تعاليم خود ، برترين معجزههاست .
اين منطق ، نه به پرستشكنندگان بتها اختصاص دارد ، نه به زنديقها و نه به ملحدان ، بلكه هركس را كه خود و منفعت خود را معيار حق و ميزان عدالت قرار بدهد دربرمىگيرد ، حتّى اگر گويندهء « لا إله الّا اللّه و محمّد رسول اللّه » هم باشد ؛ زيرا ميان مسلمان منفعتطلبى كه به نبوّت حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و إله اعتراف دارد و مشركى كه نبوّت آن حضرت را قبول ندارد ، هيچ تفاوتى وجود ندارد ، جز اينكه اين مسلمان از جهت تئورى به محمّد صلّى اللّه عليه و إله ايمان آورده و از جهت عملى به او كافر شده است و آن مشرك هم در گفتار و هم در رفتار به او كفر ورزيده است . بنابراين ، از لحاظ عمل ، نتيجه يكى است .
لَوْ ما تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ .
اين جمله از سخنان مشركان خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله است . آنها ايمان خود به او را به اين امر مشروط كردند كه فرشتگان از آسمان بر آنان فرود آيند و به نبوّت محمّد صلّى اللّه عليه و إله گواهى دهند .
خداوند در پاسخ اين مشركان فرمود :
ما نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ ما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ .
خلاصهء پاسخ اين است : خدا فرشتگانش را به منظور رسانيدن [ پيام خدا ] بر پيامبران فرومىفرستد و آنان را بر تكذيبكنندگان و كافران نازل نمىكند ، مگر به منظور عذاب و هلاك كردن آنان ، همانطور كه با امّتهاى گذشته چنين كرد . و اگر