خداوند در آيه ، تنها از زمين ياد كرده است ، در حالى كه ذات اقدس او نه در زمين شريك دارد و نه در آسمان . سبب آن اين است كه سخن دربارهء بتهاست و آنها در زمينند ، نه در آسمان .
أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ .
واژهها بدين سبب وضع مىشوند كه بر معناى موجود دلالت كنند و هرواژهاى كه بر اين معنا دلالت نكند ، تنها در ظاهر چيزى است و نه در واقع . واژه « شريكان خدا » نيز چنين هستند ، يعنى نامهايى هستند كه نام نهاده شده ندارند : « اينها چيزى نيستند جز نامهايى كه خود و پدرانتان به آنها دادهايد و خداوند هيچ دليلى بر آنها نفرستاده است . تنها از پى گمان و هواىنفس خويش مىروند » . « 1 » نظير اين آيه در جلد سوم . در آيهء 70 از سورهء اعراف ، و آيهء 40 از سورهء يوسف بيان شد .
بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ .
معناى مكر در لغت ، فريب دادن است و مشركان به وسيله بتها فريب داده شدند و گمان كردند كه آنها شريكان خدا در آفرينش او هستند و هواهاى نفسانى آنان ، اين مكر و فريب را برايشان زيبا جلوه دادند .
وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ .
به صيغهء مجهول و معنايش اين است كه همان چيزى كه هواهاى نفسانى آنها برايشان زيبا جلوه نمود ، آنان را از حق و ايمان به خدا و يگانگى او بازداشت .
وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ
به تفسير آيهء 88 از سورهء نساء در بخش :
« گمراه كردن خدا منفى است ، نه مثبت » ، جلد دوم نگاه كنيد .
لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ؛
يعنى آنان به وسيلهء خوارى و زبونى در همين دنيا عذاب خواهند شد .
وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ ؛
زيرا چنانكه امام على عليه السّلام فرموده است :
« در دنيا شنيدن هرچيزى بزرگتر از خود آن چيز و در آخرت ، خود هرچيزى بزرگتر از شنيدن آن است » .
وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ ؛
يعنى آنان را هيچ نگهدارنده و دفاعكنندهاى در برابر عذاب خدا نيست .
هامش
( 1 ) . نجم ( 53 ) آيهء 23 .