پابرجا ماندند و با هزاران نفر از سپاهيان دشمن به مقابله پرداختند . راويان مىگويند :
پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بىمهابا استرش را به سوى دشمن مىراند و فراريان را صدا مىزد و مىگفت : اى بندگان خدا ! به سوى من آييد ، من پيامبر خدا هستم . من پيامبرى هستم كه دروغ نمىگويم . من فرزند عبد المطّلب هستم . مؤمنانى كه خداوند آرامش خود را بر آنان نازل كرد ، همان كسانى مىباشند كه با پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله باقى ماندند و فرار نكردند و نيز كسانى كه پس از فرار ، دوباره به ميدان جنگ بازگشتند و مخلصانه به نداى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله پاسخ مثبت دادند . فروفرستادن سكينه بر آنان ، بدين معناست كه خدا دلهاى آنها را آرامش بخشيد و ترس و وحشت را از اين دلها زدود .
وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها .
رازى مىگويد : « اختلافى در اين نيست كه مقصود فروفرستادن فرشتگان است » ، لكن ما بر اين باوريم كه خدا را سپاهيانى است از فرشتگان و غيرفرشتگان كه انواع آنها را نمىتوان برشمرد تا چه رسد به افراد آنها .
از جملهء اين انواع ، نيروى درونى و غرايز و نيز نيروهاى بيرونى است . آيه ، نوع اين لشكريان را كه خداوند در روز حنين نازل كرد ، بيان نكرده است . از اينرو ، ما هم دانش آن را به خدايى مىسپاريم كه فرمود : « سپاهيان پروردگارت را جز او كسى نمىداند » . « 1 »
وَ عَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ .
خداوند كافران را در دنيا با كشتن ، اسارت ، شكست و گرفتن اموال و در آخرت با آتش جهنم و سرنوشت بد عذاب كرد .
ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ .
خداوند كريم است و آمرزيدن گناه بزرگ براى او كار بزرگى نيست و در رحمت او براى هركوبندهاى باز است . بنابراين ، اگر يكى از مسلمانان از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله بگريزد و آنگاه توبه نمايد ، خداوند توبهكنندگان را دوست دارد و كسى كه كافر شود و با خدا و پيامبرش بجنگد ، آنگاه توبه كند ، ايمان بياورد و كار شايسته انجام دهد ، او از رستگاران خواهد بود .
هامش
( 1 ) . مدثر ( 74 ) آيهء 31 .