نظريات مختلفى ابراز داشتهاند و نيز كتابهايى در قديم و جديد نوشتهاند و اين موضوع در مجلّه العربى ، شماره 108 و 110 مطرح شده است .
كسانى كه به اسلام آوردن ابو طالب قائلند ، به اذيت و آزارهايى كه او از سوى سران قوم خود براى حمايت از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله تحمّل كرد و نيز به سخنان او اعم از شعر و نثر دربارهء پيامبر صلّى اللّه عليه و إله استدلال كردهاند . امّا كسانى كه مىگويند : او مشرك از دنيا رفت ، به رواياتى استدلال كردهاند كه مىگويند : اين دو آيه دربارهء ابو طالب نازل شده است .
وقتى من در تفسير به اينجا رسيدم ، به جستجوى روايات و نظريات در كتابهاى گذشته و حال ، پيرامون سبب نزول اين دو آيه پرداختم و چنين استنباط كردم كه راويان و مفسران دربارهء سبب نزول اين دو آيه ، سه نظريه دارند :
1 . گروهى از مؤمنان گفتند : براى مردگانمان طلب آمرزش مىكنيم ، چنانكه ابراهيم عليه السّلام براى پدرش طلب آمرزش كرد . از اينرو ، اين دو آيه نازل شد . اين نظريه را طبرى ، رازى ، ابو حيان اندلسى در تفسير البحر المحيط ، صاحب تفسير المنار و ديگران ، بيان كردهاند كه از دو نظريهء ديگر بهتر است ؛ زيرا در اين دو آيه كلماتى به چشم مىخورند كه بر اين نظريه دلالت دارند ؛ از جمله ، اين سخن خدا :
« وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَ لَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى »
و خداوند مؤمنان را از طلب آمرزش براى خويشاوندان مشركشان نهى كرده است و اين نهى نشان مىدهد كه آنها براى مشركان طلب آمرزش مىكردند و يا مىخواستند چنين كنند و اين سخن خدا :
« وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ »
، كه پاسخ خوبى است به گفتهء مؤمنان : چنانكه ابراهيم براى پدرش طلب آمرزش مىكرد .
2 . پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نزد قبر مادرش آمد و گريه كرد و از پروردگار خود رخصت خواست كه براى او طلب آمرزش كند و اين دو آيه نازل شد . اين نظريه را كسانى بيان كردهاند كه نظريه اوّل را از آنان نقل كرديم . اين نظريه كه دو آيهء مزبور ، هنگامى نازل شد كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله در نزد قبر مادرش گريه مىكرد ، از نظريهاى كه مىگويد : اين دو آيه در هنگام