« برخى از حشرات در دماى پنجاه درجه زير صفر زندگى مىكنند ، برخى در دماى پنجاه درجه بالاى صفر ، بعضى در هواى مسموم و بعضى ديگر در چاههاى نفت . اين حشرات در زندگى و كارهاى خود ، نظم استوارى دارند . هرچند انسان قادر است موشك ، ماهواره ، كامپيوتر و مغز الكترونيك بسازد ؛ امّا يقينا نمىتواند در كارخانههاى خود بال يك مگس و حتّى يك سلول بال مگسى را بسازد . آرى ، عقل و انديشه انسان بسيار بزرگ است ؛ امّا اين عظمت در برابر قدرت بزرگى كه مگس يا مورچه و يا زنبورى را آفريده ، مطلقا ناتوان است . همهء اين امور بديهى است ؛ لكن مصيبت بزرگ آن است كه ما به آنچه در ژرفاى وجود ماست ؛ يعنى به يكى از مظاهر قدرت خداوند حكيم نمىنگريم . و اگر نگاه كنيم ، ايمان ما به آنكه از همه بزرگتر است افزايش مىيابد . آنچه ما بدان نياز داريم ، ايمان است و آنچه ايمان ما بدان نياز دارد ، عقل است ؛ زيرا ايمان بدون عقل بهسان چهرهء بدون چشم است » .
آرى ، ما نياز داريم كه به قدرت خداوند ايمان داشته باشيم تا بدينوسيله چيزهايى را تفسير كنيم كه انديشهء نوابغ جهان از تفسير آنها ناتوانند . اين انديشهها به ناتوانى در تفسير حيات با طبيعت اعتراف كرده ، و بسيارى از صاحبان اين انديشهها به ماوراى طبيعت پناه بردهاند ؛ يعنى به قدرت حكيم و دانايى ، كه با آن مىتوان منشأ حيات را تفسير كرد .
ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ .
انيشتين مىگويد : « آگاهى دينى ما منبعى است كه آگاهى علمى ما را هدايت مىكند » . استاد توفيق حكيم اين سخن انيشتين را در كتاب خود ، به نام « فنّ الادب » چنين اظهار نظر مىكند : « اين اعتراف بدون ترديد ، به نفع دين است ؛ زيرا در گذشته ( يعنى از يك قرن پيش تاكنون ) كسى تصور نمىكرد كه دانشمندان دربارهء دين چنين سخن بگويند » .
ما نيز بر سخن توفيق حكيم اين شرح را مىافزاييم : تنها رمز اعتراف دانشمندان قرن بيستم نظير انيشتين به اين مطلب كه آگاهى دينى ريشه و منبع آگاهى علمى است آن است كه علم در اين قرن پيشرفت كرده ، درحالىكه در گذشته چنين پيشرفتى