خداوند سبحان آنان را نام نبرده ، بلكه به اوصافشان اشاره كرده است . بنابراين ، هركس كه پنج صفت مذكور در آيه بر او منطبق شود ، همو مراد خواهد بود . اين پنج صفت عبارتند از :
1 . خدا آنان را دوست بدارد و آنان خدا را . دوستى خدا به بندگانش آن است كه در روز قيامت مقام او را بالا ببرد و بهشت و رضوان به او بخشد . امّا دوستى بنده با خدا هيچگاه از دوستى او با بندگان خدا جدا نيست ؛ چنانكه دوست داشتن حق از دوست داشتن كسانى كه به حق عمل مىكنند و نفرت از باطل ، از نفرت از پيروان باطل جداشدنى نيست .
2 . در برابر مؤمنان فروتن باشند ؛ چرا كه فروتنى در برابر انسان باايمان و اخلاصمند نوعى تقديس و ارج نهادن به ايمان و اخلاص است ، نه به افراد و اشخاص .
خداوند خطاب به پيامبر بزرگش مىفرمايد : « در برابر هريك از مؤمنان كه از تو پيروى مىكند بال فروتنى فرود آر » . « 1 » بديهى است كه آنان تنها در سايهء ايمان و اخلاص به خدا و پيامبرش مىتوانند سزاوار اينگونه بزرگوارى و احترام شوند .
3 . در برابر كافران سركش باشند ؛ زيرا تسلّط بر آنان ، تسلّط عقيده و دين است .
نظير اين آيه ، اين سخن خداست : « . . . بر كافران سختگيرند و با يكديگر مهربان . . . » . « 2 » اين آيه و نيز آيهء 215 از سورهء شعراء ما را به دو حقيقت راهنمايى مىكند : اوّل آنكه هركس در برابر ثروتمندان و زورمداران ستمگر كرنش كند و در برابر تهىدستان مؤمن بزرگى به خرج دهد از دين بهرهاى نبرده است ، هرچند شبها نماز بخواند و روزها روزه بگيرد . دوم آنكه ارزشهاى اخلاقى در اسلام ذاتا مطلوب نيست و خداوند به جهت انسان دستور داده است كه اين ارزشها رعايت شود ، نه به جهت خود اين ارزشها . از اينرو ، فروتنى در برابر متكبران ذلّت و در برابر متواضعان
هامش
( 1 ) . شعرا ( 26 ) آيهء 215 .
( 2 ) . فتح ( 48 ) آيهء 29 .