هرآينه خدا گناه كسانى را كه به او شرك آورند نمىآمرزد » خاصّ و معناى آن نيز روشن است و آن اينكه خدا شرك را نمىآمرزد . بنابراين ، لازم است كه شخص مشرك از آيهء [ سورهء ] زمر استثنا شود تا بتوان ميان اين دو آيه را جمع كرد . آنگاه آيهء سومى آمده كه مىگويد :
« وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى ؛
« 1 » هركس كه توبه كند و ايمان آورد و كارى شايسته كند و به راه هدايت بيفتد ، مىآمرزمش » . اين آيه ، فرد تايب را از تحت آيهء
« إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ . . . »
خارج مىكند ؛ چنانكه مشرك را از تحت آيهء [ سورهء ] زمر خارج كرد .
بنابراين از مقايسهء آيات سهگانه و عطف بعضى از آنها بر بعضى ديگر ، اين معنا به دست مىآيد كه اگر كسى از شرك توبه كند خدا او را مىآمرزد ؛ زيرا توبه ، گناه او را مىپوشاند . و اگر كسى در حال شرك از دنيا برود ، راه نجات برايش نخواهد بود ؛ چرا كه او خود ، فرصت را از دست داده است و ديگر آنكه آمرزيدن او باعث تشويق ديگران به شرك و پيروى از غير حقّ و عدالت مىشود . و نيز آمرزيدن مشرك بدين معناست كه خدا به گناهكار بگويد : احسنت [ كار خوبى كردى ! ] ، درحالىكه خدا بسيار برتر از اين است .
ممكن است بپرسيد : سخن خدا :
« وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ »
دلالت بر آن دارد كه هرگناهى به جز شرك را كه انسان مرتكب شود ، رواست كه خدا پيش از توبه ببخشد ؛ زيرا بخشش گناه با توبه ، هم به نصّ كتاب و هم به نصّ سنّت ثابت شده است .
بنابراين ، سخن خدا :
« وَ يَغْفِرُ . . . »
به مؤمن گناهكارى كه توبه نكرده است ، اختصاص دارد . به بيان ديگر ، آيه دلالت دارد كه آمرزش مؤمن گناهكار تنها به توبه منحصر نمىشود ، بلكه ممكن است خداوند گناه مؤمنان را بدون آنكه آنان توبه كنند ، بيامرزد ؟
پاسخ : مسلمانان بر اين موضوع اتفاقنظر دارند كه هركس با توبه از دنيا برود خدا
هامش
( 1 ) . طه ( 20 ) آيهء 82 .