سؤال و دعا اصرار مىورزند ؛ امّا خدا دعاى آنان را اجابت نمىكند ؟
پاسخ : خداوند ، همانگونه كه به دعا امر كرده ، به تلاش و كوشش نيز دستور داده و فرموده است :
« وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى ؛
« 1 » و اينكه پاداشى براى انسان جز آنچه خود كرده است نمىباشد » .
معناى اين آيه آن است كه خداوند اجابت دعا را در ضمن كار و كوشش تضمين كرده است ، نه به صرف اينكه هرچيزى در خاطر انسان بگذرد و آن را از خدا تقاضا كند ، خدا آن را برآورده سازد . چگونه خدا چنين كند ؟ كه اينگونه اجابت موجب از هم پاشيدن جهان مىشود . . . وانگهى ، آيا خدا آمر است ، يا مأمور ؟ و اگر دو دعايى را كه با يكديگر تضاد دارد دريافت كند ، چه خواهد كرد ؟ و نيز دربارهء كسى كه دعا مىكند ؛ امّا راه خدا را نمىبيند و از آن منحرف مىشود چه مىگوييد ؟
در نتيجه ، دستور خدا به سؤال كردن از فضل او ، تعبير ديگرى است از دستور او به كار و كوشش و اينكه انسان بايد با توكّل به خدا به كار خود روى آورد و به كار ديگران و نعمتهايى كه خدا به آنان داده است توجّه نكند ؛ زيرا هيچكس خود را به ديگران مشغول نساخت ، مگر اينكه زندگىاش ناگوار ، عقلش متحيّر و تمام امورش مختلّ شد .
در زمانى كه در نجف اشرف به تحصيل اشتغال داشتم ، دوستانى داشتم كه از لحاظ هوش و استعداد هيچگونه نقصى نداشتند . آنان باوجود اينكه ساليانى دراز در نجف بودند ، از لحاظ تحصيلى پيشرفت نكردند ، تنها به اين سبب كه خود و درسهاى خود را فراموش كرده و به ديگران سرگرم شده بودند . چهقدر نيكو گفته است آن گوينده :
« هركس مردم را مراقبت كند ، از اندوه مىميرد » . ما ، در هنگام تفسير آيه 186 از سورهء بقره به تفصيل دربارهء دعا و اجابت آن سخن گفتيم .
وَ لِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ
هامش
( 1 ) . نجم ( 53 ) آيهء 39 .