ديگران واجب مىكند و كسى نمىتواند چيزى را بر او واجب كند ؛ زيرا چيزى همانند او نيست .
پاسخ : مراد آن نيست كه كسى قبول توبه را بر خدا واجب مىكند - كه خدا از اين بالاتر است - بلكه مراد آن است كه فضل و بزرگى خداوند اقتضا مىكند كه توبه را بپذيرد . چنانكه به شخص كريم مىگويى : كرامتت بر تو واجب مىكند كه عطا و بخشش داشته باشى . و از اينگونه است سخن خداى تعالى
« . . . كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ » ؛
« 1 » پروردگار شما مقرر كرده كه شما را رحمت كند .
فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ .
مادام كه آنان واقعا بخواهند به صفوف مؤمنان نيك برگردند [ خداوند توبهء آنها را مىپذيرد ] .
وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً .
خدا مىداند كه توبهء آنان ، راستين است و يا دروغين و براساس حكمت ، توبهء توبهكننده شايسته را مىپذيرد .
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ .
خدا توبهء كسى را كه در پيشگاه او توبه كند مىپذيرد ؛ لكن مشروط به آنكه وى پيش از ظاهر شدن نشانههاى مرگ توبه كند . اما كسى كه نشانههاى مرگش ظاهر شده و توبه مىكند ، توبهاش پذيرفته نخواهد شد ؛ زيرا اين توبه ، توبهء شخص ناتوانى است كه از پاداش و نصيب خود ، نااميد شده است . حال اين سؤال مطرح مىشود : شما دربارهء روايتى كه از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نقل شده است ، چه مىگوييد ؛ آن حضرت فرمود :
« كسى كه يك ساعت پيش از رسيدن مرگ خود توبه كند ، خدا توبهء او را مىپذيرد . يك ساعت زياد است ؛ كسى كه توبه كند ، درحالىكه روحش به اينجا - به گلويش اشاره مىكند - رسيده باشد ، خدا توبهء او را مىپذيرد » .
پاسخ : در اين روايت از چند جهت اشكال است :
اوّلا ، روايت فوق با كتاب خدا مخالف است . از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله نقل شده كه فرمود :
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) آيهء 54 .