اعراب
نويسندهء مجمع البيان گفته است : مفسّران وحدتنظر دارند كه « ما » در جملهء
« فَبِما رَحْمَةٍ »
زايده است ؛ يعنى « فبرحمة » ؛ همانند اين سخن خدا :
« عَمَّا قَلِيلٍ »
كه به معناى « عن قليل » است .
« مِنْ بَعْدِهِ » ؛
يعنى « من بعد خذلانه » ( پس از آنكه خدا شخص را ذليل كند ) . آنگاه مضاف حذف شده است ؛ زيرا
« وَ إِنْ يَخْذُلْكُمْ »
بر آن دلالت مىكند .
تفسير
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ .
خداوند در آيات پيشين ، اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را مخاطب قرار داده بود ، و اكنون خود آن حضرت را مخاطب قرار داده است . پيشتر گفته شد كه مسلمانان در روز احد ، فرمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را مخالفت كردند . نتيجهء اين مخالفت و نافرمانى ، آن بود كه شكست بخورند و عقبنشينى كنند و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را در هنگامهء سختى رها نمايند ؛ چراكه جنگ در نزديكى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ادامه داشت تا آنجا كه دشمن به آن حضرت حمله كرد و او را مجروح ساخت ، دندانهاى ثناياى او را شكست و صورتش را زخمى كرد و خون از زخمهايش جارى شد ، درحالىكه همچنان با شمار اندكى مقاومت مىكرد و كسانى را كه فرار كرده بودند ، فرامىخواند و آنها به وى پاسخ نمىدادند .
پس از آنكه جنگ به پايان رسيد ، مسلمانان به سوى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بازگشتند ؛ امّا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله با آنان خشونت نكرد و ايشان را سرزنش ننمود ، درحالىكه آنها بيش از اين را مستحق بودند . حضرتش همهچيز را ناديده گرفت و به آنها خوشامد گفت و با خوشخويى و مهربانى با آنان سخن گفت . اين مهربانى و خوشخويى ، رحمتى از سوى خداوند ، به پيامبرش بود و نيز كمكى براى او تا بتواند خوددار و آرام باشد و اعصابش را كنترل نمايد .