دستور نمىداد كه عفو را پيشه كند .
وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ .
فخر رازى گفته است : بسيارى از علما قائلند كه الف و لام در
« الْأَمْرِ »
براى استغراق نيست ، بلكه براى عهد است . آنچه در اين آيه معهود مىباشد جنگ و برخورد با دشمن است . بنابراين ، آيهء
« وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ »
به جنگ اختصاص دارد . ساير مفسّران گفتهاند : آيهء مزبور تمام امور دنيوى را شامل مىشود و نه امور ديگر را . آنگاه فخر رازى از شافعى نقل كرده است كه
« شاوِرْهُمْ »
در اينجا براى استحباب است و نه براى وجوب . و حكمت مشورت آن است كه دلها را خرسند مىسازد و روحها را آرامش مىبخشد . اين نظريه نزديك به صواب است ؛ زيرا معصوم از رأى و نظر غير معصوم هدايت نمىجويد .
در هرصورت ، عقيده و دستورات دينى از وحى الهى سرچشمه مىگيرد و كسى نمىتواند دربارهء آن اظهارنظر كند ، حتّى خود پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ؛ زيرا او رساننده است و نه قانونگذار . ازاينرو ، خداوند خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مىگويد :
لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ » ؛
« 1 » كار در دست تو نيست ،
« إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ ؛
« 2 » تو تنها يك هشداردهندهاى » .
فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ؛
يعنى هرگاه به سبب مشورت و يا سبب ديگر بر انجام دادن كارى تصميم گرفتى ، آن را به مرحلهء اجرا بگذار ؛ بدين ترتيب كه با تكيه به كمك خداى يكتا در به دست آوردن پيروزى ، تجهيزات و نيرو براى خود آماده ساز .
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ .
البته يارى كردن خدا به اسباب و عللى بستگى دارد كه خدا آنها را وسيله براى رسيدن به پيروزى قرار داده است .
يكى از علل پيروزى علاوه بر توكّل بر خدا ، آماده كردن نيروست كه در آيهء 60 سورهء انفال بدان اشاره شده است :
« وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ » .
وَ إِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ .
خداوند افراد پستى را كه هيچگاه بر
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 128 .
( 2 ) . رعد ( 13 ) آيهء 7 .