بيان ديگر با مردن دعوتكننده ، دعوت نمىميرد و با رفتن افراد ، اصول از بين نمىرود .
بهترين چيزى كه مىتواند اين حقيقت را نمايان سازد ، مطلبى است كه در تفسير طبرى آمده است : مردى از مهاجران بر مردى از انصار ، كه در ميان خون خود دست و پا مىزد ، رسيد و به وى گفت : آيا مىدانى محمّد صلّى اللّه عليه و آله كشته شد ؟ انصارى گفت : اگر محمّد صلّى اللّه عليه و آله كشته شد ، دعوت خود را ابلاغ كرد ، پس براى دين خود پيكار كنيد .
همچنين در تفسير طبرى و ديگر تفاسير آمده است كه انس بن نضر به عمر بن خطّاب و طلحة بن عبيد اللّه كه همراه جمعى از مردان مهاجر و انصار سلاح افكنده بودند ، رسيد و به آنها گفت : چرا نشستهايد ؟ گفتند : محمّد صلّى اللّه عليه و آله كشته شد . گفت : اگر محمّد صلّى اللّه عليه و آله كشته شده ، خداى محمّد زنده است . زندگى پس از او به چه درد شما مىخورد ؟ پس بجنگيد براى آنچه محمّد صلّى اللّه عليه و آله جنگيد و بميريد براى آنچه محمّد صلّى اللّه عليه و آله در راه آن مرد . سپس گفت : خدايا ! از سخنان اين گروه در پيشگاه تو عذر مىخواهم و از آنچه آنها آوردند ، بيزارى مىجويم . آنگاه شمشيرش را تكان داد و جنگيد تا كشته شد . رضاى خدا از آن او باد .
ابن قيم جوزى در كتاب زاد المعاد « 1 » مىگويد : « واقعهء احد نوعى مقدّمه و اشاره به مرگ حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله بود . ازاينرو ، خدا به مسلمانان هشدار داد و آنها را توبيخ كرد در صورتى كه آنان بر اثر كشته شدن و يا مردن محمّد صلّى اللّه عليه و آله به دوران جاهليت برگردند » . نويسندهء تفسير المنار از استاد خود شيخ محمّد عبده نقل كرده است كه جملهء
« انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ »
عام است و ارتداد از دين و ارتداد از تأييد حق را نيز شامل مىشود . آنگاه نويسندهء المنار دربارهء [ گفتهء استادش ] چنين اظهارنظر مىكند : « اين سخن ، درست است » . بر اين اساس ، مراد از « بازگشت به عقب » در آيه ، تنها رها كردن « كلمهء توحيد » نيست ، بلكه ترك عمل به حق را نيز ، كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بدان سفارش كرده
هامش
( 1 ) . زاد المعاد ، ج 2 ، ص 253 .