است ، شامل مىشود . اين مطلب را آنچه در جزء نهم صحيح بخارى در كتاب « الفتن » [ فتنهها ] آمده ، نيز تأييد مىكند : پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در روز قيامت مىگويد : « پروردگار من ! اصحابم را درياب » . خداوند به او مىفرمايد : « نمىدانى كه آنان پس از تو چه بدعتهايى را مرتكب شدند » . در حديثى ديگر از احاديث بخارى آمده است : « تو نمىدانى كه پس از تو چهقدر از احكام دين را تغيير دادند » . آنگاه پيامبر مىگويد : « هر كس را كه پس از من چنين تغييرى داده است از رحمت خود دور كن » . ترديدى نيست كه مراد از اين تغيير ، اعراض از سنّت و وصيّت و نيز مخالفت با سخنان و آيين آن حضرت است .
وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً ؛
هركس كه بازگردد ، هيچ زيانى به خدا نرساند ( بلكه به خود ضرر مىزند ؛ زيرا در معرض خشم و عذاب خدا قرار مىگيرد ) .
وَ سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ .
ابن قيم در كتاب زاد المعاد « 1 » مىگويد : مراد از شاكران كسانى هستند كه قدر نعمت را شناختند و بدان پايدار ماندند تا اينكه مردند و يا كشته شدند . اثر اين سرزنش و حكم اين خطاب در روز وفات رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ظاهر گشت و كسى كه [ از دين او ] بازگشت ، مرتد شد .
وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلًا .
نزديك به معناى اين آيه ، آيهء ذيل است .
اجل قطعى
« وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ ؛
« 2 » هر امتى را مدّت عمرى است . چون اجلشان فراز آيد ، يك ساعت پس و پيش نشوند » . معناى اين آيه آن است كه زندگى و مرگ در دست خداست و او اجل را مىداند به گونهاى كه پس
هامش
( 1 ) . همان ، ص 254 .
( 2 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 34 .