است : « در مسند انس بن مالك روايتى است كه همگى بر آن اجماع دارند و آن اينكه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود : " در كنار حوض از كسانىكه مرا همراهى كردهاند ، مردانى بر من وارد مىشوند تا اينكه آنان را مىبينم و آنها با حالت اضطراب ، به طرف من رو مىكنند . من عرض مىكنم : پروردگارا ! اصحاب من . به من گفته مىشود : تو نمىدانى كه آنان پس از تو چه بدعتهايى كردند " » . و نيز در همين كتاب از احاديث مورد اتفاق ، حديث شمارهء 267 از مسند ابو هريره است كه با اسناد گوناگون از او حكايت كردهاند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « در روز قيامت ، درحالىكه من ايستادهام ، گروهى را مىبينم و آنان را مىشناسم . در همين حال ، مردى بيرون مىآيد و ميان من و آنها قرار مىگيرد و به آنها مىگويد : بياييد . من مىپرسم : به كجا ؟ او مىگويد : به سوى آتش . مىپرسم : آنان چه كردهاند ؟ مىگويد : آنان پس از تو ، عقبگرد كردند ( و به جاهليت ، بازگشتند ) » .
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ .
مراد از يوم ، روز قيامت است . سفيدى چهره ، كنايه از خوشحالى مؤمن به رضوان و بخشش الهى است و سياهى چهره ، كنايه از اندوه كافر و فاسق به سبب خشم خدا بر آن دو و عذاب الهى براى آنهاست .
فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ ،
به عنوان سركوب و سرزنش به اين افراد گفته مىشود :
أَ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ .
فخر رازى ، طبرى و عدّهء بسيارى از مفسّران از پيشينيان نقل كردهاند كه مقصود از اين افراد ، تنها خوارج هستند ، چراكه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله دربارهء آنان گفت : « آنها از دين خارج مىشوند ، چنانكه تير از هدف خارج مىشود » . لكن ظاهر آيه ، تمامى كسانى را كه پس از ايمان كافر مىشوند شامل مىگردد كه از جملهء آنان اين گروهها هستند : خوارج ، بدعتگذاران [ در دين ] و پيروان نظريات و انديشههاى باطل . . . وانگهى ، عذاب ، تنها افرادى را كه پس از ايمان كافر شدهاند ، دربر نمىگيرد ، بلكه مطلق كافر را شامل مىشود ، به دليل سخن خداى متعال : « به سبب اينكه كافر شديد ، عذاب را بچشيد » .