مرتّب گرديد : در مصحف ، سورههاى طولانى بر سورههاى وسط مقدّم شد و سورههاى وسط بر سورههاى كوتاه . در اين ترتيب و تنظيم نه نزول سورهها و آيات در مكه يا مدينه رعايت شده است و نه تاريخ نزول آيات . از اينروى ، مىبينيم كه سورههاى « بقره » ، « آل عمران » و « مائده » در اوّل قرآن ، پس از سورهء فاتحه آمده است ، با اينكه اين سورهها مدنى است . در برخى از موارد در يك سورهء مدنى آياتى را مىيابيم كه در مكه نازل شده و يا در سورهاى مكى آياتى را مشاهده مىكنيم كه در مدينه نازل شده است .
صاحب تفسير المنار به نقل از استادش ، شيخ محمّد عبده در جلد دوم ، ص 451 ، چاپ دوم اين كتاب مىگويد : « قرآن صرفا يك كتاب هنرى نيست تا هر موضوعى از آن به باب ويژهاى اختصاص يافته باشد ، بلكه قرآن كتاب هدايت و اندرز است و مباحث يك مقصد با شگرد ادبى و تنوّع بيانى مختلف چند بار تكرار شده است تا خواننده و شنوندهء آن ، از پىگيرى طريق هدايت خسته نشوند » .
4 . در تفسير آيه و بيان مقصود آن ، پيش از هرچيز بر حديثى تكيه كردم كه در سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله به اثبات رسيده باشد ؛ زيرا سنّت ، ترجمان قرآن و راه شناخت معانى آن است . خداوند متعال مىفرمايد : « هرچه پيامبر به شما داد بستانيد و از هرچه شما را منع كرد اجتناب كنيد » . « 1 » امّا اگر حديثى از سنّت نيافته باشم ، بر ظاهر آيه و سياق آن تكيه كردم ؛ زيرا گويندهء حكيم در بيان مراد خودش بر چيزى تكيه مىكند كه مخاطب آن را بفهمد و اين چيز ، مفهوم ظاهرى سخن مىباشد ؛ چراكه مخاطب نيز به نوبهء خود همين ظاهر را مىگيرد ، مگر آنكه خلاف آن ثابت شود .
هرگاه آيهء دوم ، همان معناى آيهء اوّل را داشت و آيهء دوم آشكارتر و روشنتر از آيهء اوّل بود ، هر دو آيه را باهم آوردم تا مقصود بيشتر روشن شود ؛ زيرا منبع قرآن يكى است و برخى از آن برخى ديگر را بيان مىكند و بعضى شاهد است بر ديگرى .
هامش
( 1 ) . حشر ( 59 ) آيهء 7 .