سال بعد قضا كند ، چنانكه اگر در ماه رمضان ، روزهاش را باطل كند بايد آن را تمام كرده و سپس قضا نمايد .
« فُسُوقَ »
يعنى دروغ و دشنام دادن . امّا « جدال » در روايات اهل بيت عليهم السّلام به سخن كسىكه بگويد : « لا و اللّه و بلى و اللّه » تفسير شده است .
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ .
مردم در دوران جاهليت ، در ايّام حج به بازرگانى مىپرداختند و از اين طريق سود بهدست مىآوردند . ازاينرو ، برخى تصوّر مىكردند كه اين كار حرام مىباشد . خداوند در آيهء فوق اين تصوّر را از بين برد و بيان كرد كه سود بردن ، بااخلاص در اعمال حجّ منافات ندارد .
فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ .
« عرفات » ، مكانى است مشخص و افاضه از عرفات به معناى بيرون رفتن از آنجاست . « مشعر الحرام » به « مزدلفه » معروف است و توقّف كردن [ وقوف ] در آنجا همانند توقّف كردن [ وقوف ] در عرفات واجب است .
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ .
برخى گفتهاند : قريش به خاطر خودخواهى و جاهطلبى با ديگران در عرفات توقّف نمىكردند . بدين جهت ، خدا به پيامبرش دستور داد كه با مردم در عرفات توقّف كند و به همراه آنان از آنجا بيرون برود ، تا از اين طريق بطلان كار قريش را آشكار سازد .
فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً .
از امام باقر ، پدر امام صادق عليهما السّلام روايت شده است : « وقتى اعراب از اعمال حج فارغ مىشدند در آنجا گردهم مىآمدند و افتخارات و آثار پدرانشان را بازگو مىكردند . ازاينرو ، خداوند به آنان دستور داد تا اين كار را ترك كنند و به جاى آن ، خدا و نعمتهاى او را ياد نمايند ؛ زيرا اوست كه نخستينبار به آنان و پدرانشان نعمت داد » .
فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ . وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ . أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ .
مردم در هنگام حج دو دستهاند : دستهاى جز متاع دنيا