نصارى : جمع و مفرد آن « نصران » است ؛ لكن اين واژه هميشه با « ياء » نسبت به كار مىرود و در اينباره ، قبلا در تفسير آيهء 62 به تفصيل سخن گفتيم .
الأمانى : جمع و مفرد آن « أمنية » مىباشد كه از ريشه « تمنى » گرفته شده است .
اسلام الوجه للّه : اخلاص داشتن به خدا در هنگام عمل .
القيامة : مصدر است ؛ نظير « قيام » . اين واژه آنقدر به معناى « روز قيامت » به كار رفته كه علم [ - اسم خاص ] براى آن شده است .
اعراب
« وَ قالُوا »
عطف است بر
« وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ » .
ضمير
« قالُوا »
به
« كَثِيرٌ »
برمىگردد . « جنة » و « جهنم » ، هركدام ظرف مكان است .
« مَنْ »
اسم موصول و در اين جا به معناى « الذين » است . ضمير
« كانَ »
مفرد آورده شده به اعتبار لفظ
« مَنْ »
و نه به اعتبار معناى آن [ و
« عَلَيْهِمْ »
با ضمير جمع آمده به لحاظ توجه به معناى « من » نه لفظ آن ] .
« تِلْكَ »
اسم اشاره است كه به وسيلهء آن به مفرد و مؤنث و نيز به جمع مكسر اشاره مىشود .
« تِلْكَ »
مبتدا و
« أَمانِيُّهُمْ »
خبر آن است و جمله محلّى از اعراب ندارد ؛ زيرا ميان
« قالُوا »
و
« هاتُوا »
واقع شده است [ جملهء معترضه ] .
« وَ هُوَ مُحْسِنٌ »
جملهء حاليه و همچنين است جمله
« وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ » .
« مِثْلَ »
قائممقام مفعول مطلق ، يعنى « قالوا قولا مثل قولهم » .
تفسير
وَ قالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى .
صاحب مجمع البيان مىگويد : « اين آيه ايجاز دارد . در تقديرش اين است : يهود گفتند : لن يدخل الجنّة إلّا من كان يهوديا و نصاراگفتند : لن يدخل الجنة إلّا من كان نصرانيا . اينكه گفتيم تقدير آيه به ترتيب فوق مىباشد ، بدان سبب است كه مىدانيم يهود گواهى نمىدهند كه