اعراب
« وَ قالُوا » عطف است بر « وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ » . ضمير « قالُوا » به « كَثِيرٌ » برمىگردد . « جنة » و « جهنم » ، هركدام ظرف مكان است . « مَنْ » اسم موصول و در اين جا به معناى « الذين » است . ضمير « كانَ » مفرد آورده شده به اعتبار لفظ « مَنْ » و نه به اعتبار معناى آن [ و « عَلَيْهِمْ » با ضمير جمع آمده به لحاظ توجه به معناى « من » نه لفظ آن ] . « تِلْكَ » اسم اشاره است كه به وسيلهء آن به مفرد و مؤنث و نيز به جمع مكسر اشاره مىشود . « تِلْكَ » مبتدا و « أَمانِيُّهُمْ » خبر آن است و جمله محلّى از اعراب ندارد ؛ زيرا ميان « قالُوا » و « هاتُوا » واقع شده است [ جملهء معترضه ] . « وَ هُوَ مُحْسِنٌ » جملهء حاليه و همچنين است جمله « وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ » . « مِثْلَ » قائممقام مفعول مطلق ، يعنى « قالوا قولا مثل قولهم » .
تفسير
وَ قالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى . صاحب مجمع البيان مىگويد : « اين آيه ايجاز دارد . در تقديرش اين است : يهود گفتند : لن يدخل الجنّة إلّا من كان يهوديا و نصاراگفتند : لن يدخل الجنة إلّا من كان نصرانيا . اينكه گفتيم تقدير آيه به ترتيب فوق مىباشد ، بدان سبب است كه مىدانيم يهود گواهى نمىدهند كه