و تمام شرك و شكها از آن پيدا شود كه روح را انسان تسليم ولىّ مطلق كه حق تعالى است ، نكرده ، و اگر روح تسليم شد ، تمام ممالك وجود تسليم شود .
پس ، اعضاء ظاهره و قواى ملكيه نيز تسليم شوند ، و تسليمشدن آنها آن است كه از خود و انانيت خود حركت و سكونى نكنند ، و قبض و بسط آنها در تحت اراده حق تعالى باشد ، و نمونه قرب نوافل در او حاصل شود « كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذي يَسْمَعُ بِهِ ، وَبَصَرَهُ الَّذي يُبْصِرُ بِهِ . . . » « 1 » إلى آخره .
و در مقابل تسليم مطلق ، تزلزل و شك است كه از براى آن مراتبى است كه بعضى مراتب آن را شك جَلى و بعضى را شك خَفى و أخفى مىگوييم . پس « شك جلى » تزلزل در عقايد ظاهره جليه است ، و « خفى » تزلزل در معارف و اسرار توحيد و تجريد و تفريد است ، و « أخفى » حالت تلوين و عدم تمكين در مقامات مذكوره است .
هامش
( 1 ) - « گوش او خواهم بود كه با آن مىشنود ، و چشم او خواهم بود كه با آن مىبيند . ( اين قسمتى از حديث قُرب نوافل است كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است ) . ( الكافي ، ج 2 ، ص 352 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب مَن أذى المسلمين واحتقرهم » ، حديث 7 )