اين عالم ، طاقت لحظه [ اى ] از آن را ندارند .
احاطه نار جهنّم به انسان ، همچون احاطههايى كه در اين عالم به نظر ما مىرسد نيست ؛ زيرا كه اينجا احاطههاى سطحى است ؛ يعنى سطوح به سطوح احاطه دارند ، لكن تماسى بين بواطن نيست . نار الهى احاطه به ظاهر و باطن و عمق و سطح دارد و احاطه آن ، ظهور احاطه قيّومى است كه به تمام موجودات به يك نحوه احاطه دارد . آتش خدايى چنانچه جسم را به ظاهر و باطن مىسوزاند ، روح و قلب را هم مىسوزاند ، و چنين آتشى در اين عالم تصور ندارد . همه آتشهاى اين عالم از حدّ ظاهر بالا نمىروند و به باطن انسان نمىرسند ، لكن آنجا باطن را سختتر مىسوزاند و احاطه به باطن بيشتر دارد از احاطه به ظاهر .
و اگر صورت غضب در نفس تمكُّن پيدا كند و ملكه باطنه انسان گردد و حُكم مملكت در تحت تصرّف نفس سَبُعى درآيد و صورت اخيره انسانى صورت سَبُع شود ، در عالم برزخ و قيامت ، انسان به صورت سَبُع محشور شود ، و ناچار سَبُع برزخى و ملكوتى با سباع ملكى و دنيايى فرق بسيار دارد ؛ چنانچه سبعيت انسان نيز با سبعيتهاى ديگر حيوانات بسيار فرق دارد .
و در حديث است كه پيغمبر فرمود : « بعضى از مردم به صورتهايى محشور شوند كه ميمونها و خنزيرها پيش آنها نيكو است » « 1 » ؛ چنان كه انسان در افق كمال و جمال در صف اعلاى وجود واقع است و هيچ يك از موجودات ، همترازوى او نيستند ، در جانب نقص و زشتى و اتّصاف به صفات رذيله نيز ،
هامش
( 1 ) - متن اين حديث نبوى ، چنين است : « يُحْشَرُ بَعْضُ النّاسِ عَلى صُورَةٍ تَحْسُنُ عِنْدَهاالْقِرَدَةُ وَالْخَنازِيرُ » . ( علم اليقين ، ج 2 ، ص 901 )