و بر اشتعال نائره غضب او بيفزايد ، و بقراط حكيم گفته كه « من از كشتى كه دچار بادها و طوفانهاى سخت شود و در امواج دريا متلاطم شود و در لجّهها و كوههاى دريايى گرفتار گردد ، اميدوارترم از شخص غضبناك در حال اشتعال و برافروختگى غضب او ؛ زيرا كه كشتى را در اين حال كشتيبانان با حيلهها مىتوانند از هلاك نجات دهند ، لكن براى نفس ، در اين حال ، اميد حيله نيست . » « 1 » ؛ زيرا كه هر چه حيله بهخرجبرى و مواعظ و نصايح بهكاربندى و در پيش او فروتنى و زارى كنى ، بر اشتعال و مايه او افزايش حاصل شود .
و در حديث شريف ، از حضرت باقر العلوم - سلام اللَّه عليه - نقل كند كه « اين غضب يك پاره افروخته آتشى است از شيطان ، در قلب پسر آدم افروخته شود » « 2 » .
و شايد همين آتش افروخته كه در قلب انسانى به دست شيطان افروخته شود ، صورتش در آن عالم - كه عالم بروز سراير و كشف حقايق است - صورت
نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ
« 3 » باشد ، و باطنش حقيقت آتش غضب الهى باشد كه بالاترين و سوزندهترين آتشها است ، و از باطن قلب بروز كند و رو به ظاهر ملك بدن آيد ؛ چنانچه آتش اعمال - كه از جهنّم اعمال است - از ظاهر رو به باطن رود .
و انسان در ميان اين دو آتش باطنى و ظاهرى در فشارهايى است كه كوههاى
هامش
( 1 ) - تهذيب الأخلاق و تطهير الأعراق ، ص 165 .
( 2 ) - متن حديث ، چنين است : « إنَّ هذا الْغَضَبَ جَمْرَةٌ مِنَ الشَّيْطانِ ، تُوقَدُ فِي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 304 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب الغضب » ، حديث 12 )
( 3 ) - « آتش افروختهء خداست ، كه بر دلها غلبه مىيابد » . ( الهمزة ( 104 ) : 6 - 7 )