اين آيه آن است كه مردم اعمال خود را هر چه باشد ، در آن نشئه مىبينند .
و اين مطلب ؛ يعنى تمثّل اعمال و صورت غيبيه آنها ، از مسلّمات پيش اهل معرفت « 1 » است ، و چنانچه از براى اعمال ، صورت ملكوتى است ، هر يك از اعمال را در قلب انسانى اثرى است كه از آن در روايات تعبير شده به نقطه بيضاء و نقطه سوداء « 2 » ؛ زيرا كه از هر عمل صالحى اگر با شرايط صوريه و معنويه و قالبيه و قلبيه آورده شود ، يك نورانيتى در باطن قلب حاصل شود و يك صفاى باطنى از براى انسان رخ دهد كه انسان را به معرفت اللَّه و توحيد نزديك كند ، تا آنجا كه حقايق و سراير توحيد در قلب جايگزين شود ، و از آن در ملك بدن نيز سرايت كند و ارض طبيعت نورانى و مشرق به نور الهى شود كه اين غايت سعادت انسانى است كه تفصيل و مراتب آن از عهدهء اين اوراق عجالتاً خارج است .
و همينطور از هر يك از اعمال سيّئه ، در قلب يك كدورتى و ظلمتى حاصل شود كه انسان را از مقام قدس و قرب حق - جلّ وعلا - دور و از معارف الهيه مهجور كند و به عالم طبيعت و دنيا كه باطن آن سجّين و هاويه است ، نزديك كند ، تا آنجا كه قلب و تمام شؤون غيبيه آن فانى در دنيا و طبيعت شود و حكم روحانيت و انسانيت از او برداشته شود .
و بايد دانست كه چون از براى انسان چهار قوّه است : يكى قوّهء عاقلهء روحانيه ، دوم قوّهء غضبيهء سَبُعيه ، سوم قوّهء شهويهء بهيميه ، و چهارم قوّهء واهمهء شيطانيه ؛ صورت انسانى در عالم آخرت - كه يوم بروز صور غيبيه و ملكات نفسانيه است - بهطور كلّى از هشت صورت خارج نيست ؛ زيرا كه مقام
هامش
( 1 ) - ر . ك : الحكمة المتعالية ، ج 9 ، ص 296 .
( 2 ) - ر . ك : الكافي ، ج 2 ، ص 273 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب الذُّنوب » ، حديث 20 .