شكر ، چون متضمن مكافات است ، از اين جهت اسائه ادب است ، مگر آنكه عبد مأمور به شكر باشد ؛ كه قيام به شكر از قبيل قيام به امر الهى باشد . پس شكر اولياء قيام به طاعت است ، نه شكر به حقيقت خود » « 1 » .
ولى معلوم است كه اين تضمن دعوى براى غير اوليائى است كه جامع حضرات و حافظ مقام وحدت و كثرت و حايز رتبه برزخيت كبرى هستند . و از اين جهت ، شيخ عارف محقق ، خواجه انصارى با آنكه فرموده است : شكر از مقامات عامّه است ، درجهء سوم آن را چنين بيان كرده ، قال : « وَالدّرَجَةُ الثالِثَةُ أنْ لايَشْهَدَ الْعَبْدُ إلّاالْمُنْعِمَ ، فَإذا شَهِدَ الْمُنْعِمَ عُبُودَةً اسْتَعْظَمَ مِنْهُ النِّعْمَةَ ، وَإذا شَهِدَهُ حُبّاً اسْتَحْلى مِنْهُ الشِدَّةَ ، وَإذا شَهِدَهُ تَفْرِيداً لَمْ يَشْهَدْ مِنْهُ نِعْمَةً وَلا شِدَّةً » « 2 » .
و از اين فقرات شريفه معلوم شود كه اين مقام ؛ يعنى مقام « شكر » چون ديگرِ مقامات سلوك ، در اوائل ، عامّه و خاصّه با هم مشترك يا مختص به عامّه است ، و در اواخر مختص به خواص شود و ديگران را از آن حظّى نيست .
فصل سوم در بيان آنكه شكر از جنود عقل و لازمهء فطرت مخموره است ؛ چنانچه كفران از جنود جهل و لازمه فطرت محجوبه است
بدانكه از فطرياتى كه در فطرت همه عائله بشرى به قلم قدرت حق ، ثبت ، و همه با هم در آن موافق و مشتركند ، تعظيم منعم و ثناى او است ، و هر كس به فطرت مخلّاى خود رجوع كند ، درمىيابد كه تعظيم و محبت منعم در
هامش
( 1 ) - شرح منازل السائرين ، ملّا عبدالرزّاق كاشانى ، ص 212 - 213 .
( 2 ) - منازل السائرين ، ص 73 ؛ شرح منازل السائرين ، ملّا عبدالرزّاق كاشانى ، ص 215 .