زمين ، هرگز درختى از زمين روييده نشود » « 1 » .
و اهل معرفت گويند كه اين موذيات كه بر انسان در قبر مسلّط شود ، ظهور ملكوت اخلاق ذميمه است « 2 » ، و اين اخلاق ذميمه هم در اين عالم نيز انسان را فشار دهد و اذيت كند ؛ لكن چون نفس در غلاف طبيعت است به واسطهء غلبهء خدر طبيعت بر آن ، از ملكوت خود غافل است و قدرت تامّهء ملكوتيه نيز در آن ظاهر نشده است ؛ از اين جهت ، از انواع موذيات موجوده در باطن نفس غافل و احساس آنها را نكند .
و چون نشئه ملك به ملكوت عالم قبر و برزخ تبديل شد ، بساط ظاهر برچيده شود و صفحهء باطن ظاهر شود و غيب نفس شهادت شود و ملكات باطنه محسوس و ظاهر گردد و به صورتهاى مناسبه جلوه كند و انسان خود را مبتلا و محصور در انواع بليّات و موذيات بيند و انواع ظلمتها و كدورتها و وحشتها به او احاطه كند .
و اگر به اين فشارها و زحمت و ذلّت و عذابهاى برزخى و قبرى ، رفع كدورتهاى نفسانى شد و اجانب و غرائب فطرت زايل شد ، در قيامت به سعادت رسد و در ظلّ عنايات شافعان - عليهم السلام - به مقام كريم موعود خود رسد ، و اگر خداى نخواسته ، ريشهء اخلاق فاسده و ظلمات و كدورتهاى
هامش
( 1 ) - متن روايت چنين است : « فيسلّط عليه في قَبْرِهِ تِسْعَةً وَتسعينَ تِنّيناً لَوْ أنَّ تِنّيناً وَاحِداً مِنْها نَفَخَ في الأرْضِ ما أنبَتَتْ شجراً أبداً » . ( الكافي ، ج 3 ، ص 237 ، « كتاب الجنائز » ، « باب المسألة في القبر و . . . » ، حديث 7 )
( 2 ) - ر . ك : إحياء علوم الدين ، ج 4 ، ص 275 و 724 - 726 ؛ علم اليقين ، ج 2 ، ص 876 و 883 . اين مطلب از بعضى از روايات نيز استفاده مىشود ، ر . ك : بحار الأنوار ، ج 6 ، ص 224 ، حديث 25 و 26 .