و نيز تجلُّدْ خودنمائى و اظهار وجود است ، و اين نزد اهل معرفت از بزرگترين جنايات است . « 1 »
و از براى صبر در مصيبات ، سيصد درجه ثواب است كه ميان هر درجه تا درجه [ اى ] مانند فاصلهء بين آسمان و زمين است .
دوّم ، صبر در اطاعت است كه انسان در فرمانبرىِ حق تعالى خوددار باشد ، و نفس امّاره عنان از دست انسان نگيرد ، و افسارگسيختگى نكند .
و بطور كلى افسارگسيختگى در دو مقام اتفاق افتد كه صبر در يكى از آنها از ديگرى بسيار مشكلتر است :
مقام اوّل كه صبر در آن آسان است ، افسارگسيختگى در ترك طاعات است .
و صبر در اين مرحله ، مقاومت با نفس و شيطان كردن و اتيان كردن دستورات الهيّه است با حدود شرعيّه و شرايط و آداب قلبيّه كه اتيان به اين شرايط و قيام به اين آداب از مشكلات است ، و ما در رسالهء آداب الصلاة شمه [ اى ] از آداب و شرايط مطلق عبادات و خصوص نماز را بيان كرديم . « 2 »
مقام دوّم كه مشكلتر است صبر در آن ، افسارگسيختگى پس از اتيان عمل و اطاعت است كه نفس خود نگهدار باشد بطورى كه قيام به آداب و شرايط ظاهره و باطنه عمل ، عنان را از دست نگيرد ، و او را مبتلا به عُجب و كبر و ديگر توابع آن نكند .
چه بسا كه شيطان و نفس امّاره انسان را سالهائى بس طولانى دعوت به اعمال صالحه و اخلاق حميده و پيروى از شريعت مطهّره كنند به اميد آنكه او را مبتلا به اعجاب و خودپسندى كنند ، و انسان را با همه مشقّتها و رياضات ساقط
هامش
( 1 ) - نگاه كنيد به : شرح منازل السائرين ، مولى عبد الرزَّاق كاشاني ، ص 198 .
( 2 ) - آداب الصَّلاة ، ص 7 ، فصل اوّل از مقالهء اولى .