بود ، و الّا با آن عده و عُدّه ، اين پيشرفتها غير ممكن بود .
بالجمله رفق و مدارا در پيشرفت مقاصد ، از هر چيز مؤثّرتر است ، و چنانچه در مقاصد دنيائى چنين است ، در مقاصد دينى از قبيل ارشاد و هدايت مردم رفق و مدارا از مهمّات است كه بدون آن ، اين مقصد شريف عملى نخواهد شد .
خداى تبارك و تعالى پس از آن كه حضرت موسى و هارون - عليهما السلام - را مأمور فرمود كه پيش فرعون بروند و او را دعوت و ارشاد كنند ، از جملهء دستوراتى كه به آنها مىدهد ، مىفرمايد :
« اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى * فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى »
« 1 » . دل سخت فرعون را - كه أنانيّتش به جائى رسيده بود كه به دعوى الوهيّت برخاسته بود - باز با رفق و مدارا بهتر مىتوان به دست آورد . از اين جهت مىفرمايد : « برويد پيش فرعون سركشِ ياغى ، و با او با نرمى و رفق سخن بگوئيد ، شايد اين سخن نرم او را متذكر خدا كند و از روز جزا بترسد » .
و اين دستور كلّى است از براى هدايت كنندگان راه حق كه راه فتح قلوب را باز مىكند . چنانچه خداى تعالى پيغمبر بزرگ خود را ستايش مىفرمايد كه « تو بر خُلق بزرگ هستى » « 2 » ، البته براى چنين مقصد بزرگ ، خُلق بزرگ لازم است كه قوّه مقاومت با تمام ناملايمات را داشته باشد ، و با هيچ چيز از ميدان ارشاد خلق ، در نرود .
بزرگتر زحمت و سختترين رنج و تعب هاديان راه حق ، معاشرت با جاهلان و دعوت بىخردان بوده و هست . و از اين جهت ، اينها بايد متصف به
هامش
( 1 ) - طه / 44 - 43 .
( 2 ) -« وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ » .( قلم / 4 ) .